Warmbloedig Cuarteto Casals in Mendelssohn, Sjostakovitsj en Haydn

De zes kwartetten van opus 20 overtroffen alle exemplaren die Joseph Haydn tot dan toe geschreven had. In deze meesterwerken, een mijlpaal in de vroege geschiedenis van het strijkkwartet, had hij een rijpere kwartetstijl gevonden met meer gelijkwaardigheid tussen de stemmen. En hij ging experimenteren.

De lichtvoetige rococostijl uit voorgaande jaren beviel niet meer, en misschien aangestoken door de literaire Sturm und Drang-beweging waagde Haydn zich aan een meer emotionele muzikale taal met meer dramatische expressie, meer vrijheden, veel contrasten binnen de delen en een belangrijker rol voor de cello.

Nummer drie geldt als het meest opmerkelijke van de zes kwartetten.

Tegendraadsheid kleurt het excentrieke eerste deel. Dit Allegro con spirito is een verhaal met interrupties. Het openingsthema heeft een onregel­matige zinsbouw. Er zijn abrupte pauzes. Plotselinge unisono’s onderbreken nogal eens de motieven. De toon is soms overhaast en de dynamische contrasten zijn nu en dan zo extreem dat het hilarisch wordt.

In plaats van een langzaam deel laat Haydn een menuet volgen, geen vrolijke dans, zelfs helemaal geen dansmuziek, maar met zijn uitdrukkelijke mineur karakter een melancholisch intermezzo.

Het langzame derde deel begint met een lange hymneachtige melodie van de eerste viool en mondt uit in een lyrische conversatie tussen eerste viool en cello.

Ook de finale heeft Sturm und Drang-elementen: een met veel temperament ingezette melodie wordt opgebroken en over verschillende stemmen verdeeld. Er vallen regelmatig plotselinge stiltes, soms geestig, soms dramatisch. Het einde verdampt verrassend in een pianissimo.

‘In dit eerste strijkkwartet van mij moet men niet naar diepzinnigheid zoeken. Het is vrolijk, opgewekt en lyrisch. Ik zou het ‘lenteachtig’ willen noemen.’ Dmitri Sjostakovitsj begon aan zijn eerste kwartet als een soort oefening. Hij ging ervan uit dat het wel niets zou worden omdat ‘een strijkkwartet een van de moeilijkste muzikale genres is’. Maar het ging hem steeds meer fascineren. Later schreef hij dat hij bij het componeren ‘scènes uit de kindertijd voor de geest had, enigszins naïeve en heldere stemmingen geassocieerd met het voorjaar’.

De sfeer van de muziek wordt er in ieder geval treffend mee getypeerd. Het is een transparant, ongecompliceerd, klassiek opgezet kwartet geworden dat opent met een aangename en simpele melodie voor de eerste viool tegen de achtergrond van een expressieve cellolijn. In hetzelfde tempo volgt in mineur het tweede deel waarin een onbegeleide altviool een melancholieke marsachtige melodie speelt. Het motief is materiaal voor variaties. Een zacht pizzicato-akkoord sluit het geheel af. Het derde deel is een scherzo: schalks, humoristisch en lichtvoetig, in een continue beweging, afgewisseld met een contrasterend trio. De finale was oorspronkelijk als openingsdeel bedoeld, maar tijdens het compositieproces wisselde Sjostakovitsj het eerste en laatste deel om. Het is een uitbundige afsluiting waarin de hoge trillers af en toe aan lenteachtig vogelgekwetter doen denken. Ondanks alle twijfels bij de componist bleek zijn Eerste strijkkwartet zo succesvol dat het bij de Moskouse première door het Beethoven Kwartet in zijn geheel herhaald moest worden.

In de muziek van Felix Mendelssohn lopen de emoties maar zelden hoog op: bij hem vinden we geen intense melancholie zoals bij Franz Schubert of het soort grilligheden waarin Robert Schumann meester was. Maar gelukkig hoeft muziek, zelfs die uit de Hoog-Romantiek, niet psychologisch beladen te zijn om te overtuigen.

Als geen ander bezat Mendelssohn de gave zijn publiek te betoveren met zangerige melodieën. Hij was een zondagskind wiens fantasie en jeugdig enthousiasme bloeiden bij de gratie van een evenwichtige klassieke vorm. Neem het eerste deel van het Strijkkwartet in D groot, dat hij in 1838 als laatste in een serie van drie kwartetten voltooide.

De vurige aanhef van de eerste viool vormt daarin de kiem waaruit steeds weer nieuwe thema’s voortkomen. Ook de beide middendelen, een ‘ouderwets’ Haydn-achtig Menuetto en een intiem Andante, zijn vol lyrische schoonheid.

Maar naast alle lieftalligheid laat Mendelssohn zich in de finale ook van zijn onstuimige kant zien: het is een saltarello, dezelfde opwindende Italiaanse dans die ook zijn Vierde symfonie op effectieve wijze besluit. Mendelssohn schreef zijn opus 44 vermoedelijk voor zijn jeugdvriend Ferdinand David, die concertmeester was van het Gewandhaus-orchester in Leipzig, waarvan Mendelssohn in 1835 de leiding op zich had genomen.

Later droeg hij ook zijn Vioolconcert in e klein aan zijn jeugdvriend op. David was niet alleen een briljant en inspirerend musicus, maar ook een gedreven organisator: in Leipzig zette hij een van de eerste professionele kamermuziekseries op poten.

Van de drie strijkkwartetten was dat in D groot Mendelssohn het meest dierbaar. Aan David schreef hij: ‘Ik heb zojuist mijn derde kwartet, in D groot, voltooid en ben er erg tevreden over. (...) Het is geïnspireerder dan de andere kwartetten, en voor de musici is het dankbaarder om te spelen.’