Wagner, Mahler en Berg door Het Concertgebouworkest

Tekst: Leo Samama

Zonder al te veel moeite kunnen we een directe lijn trekken van Richard Wagners Götterdämmerung via de onvoltooide Tiende symfonie van Gustav Mahler naar de Drei Orchesterstücke van Alban Berg.

Wat hun harmonische taal betreft hebben de drie componisten in elkaars verlengde gewerkt; de harmonische en orkestrale kleurenpracht van Wagner is bij Mahler en Berg tot het uiterste doorgevoerd. In de werken op dit programma spelen dood en verlies een wezenlijke rol: in Siegfrieds Tod en de Trauermarsch met nadruk, in het Adagio van Mahler op de achtergrond (hij reserveerde de trommel des doods voor de laatste delen) en bij Berg vooral in de afsluitende Marsch.

Het Präludium is vooral een eerbetoon aan Mahlers Negende symfonie (die menigmaal en ten onrechte als een soort afscheid van de wereld wordt beschouwd). En Mahler zelf heeft in menige symfonie eer betoond aan Wagners muzikale symbolentaal. 

Met Götterdämmerung heeft Wagner in 1874 zijn tetralogie Der Ring des Nibelungen afgerond. Het werk daaraan was in het revolutiejaar 1848 begonnen met het schrijven van het libretto en concentreerde zich aanvankelijk rond de dood van Siegfried en vervolgens op de geschiedenis die daaraan vooraf is gegaan.

Zo omvatten de zuiver orkestrale delen uit Götterdämmerung tegelijkertijd een begin en een afronding. In deze muziek betoont Wagner zich een van de meest inventieve en kundige orkestratoren van de gehele negentiende eeuw.

Na hem hebben met name Mahler, Claude Debussy en Richard Strauss op dat terrein het stokje van hem overgenomen. Tagesgrauen is het orkestrale tussenspel in de proloog tot Götterdämmerung, tussen de scène met de Nornen, waarin de ondergang van de goden voorspeld wordt, en de liefdesscène waarin Siegfried de ring aan Brünnhilde geeft en zij haar paard Grane aan Siegfried.

Daarmee zal deze enthousiast trompetterend zijn tocht langs de Rijn maken als proloog tot het eerste bedrijf. Achter zijn rug wordt echter door Hagen met Gunther en Gutrune een complot gesmeed om Siegfried in de val te lokken en te doden. Dit lukt hen in de derde acte door list en bedrog.

Siegfried wordt dodelijk getroffen door de speer van Hagen. Siegfrieds Tod en de Trauermarsch zijn tegelijk intens somber en extatisch. Daarin zijn het voorbeelden van het soort heldenverering dat voort is gekomen uit het ontstaan van het tweede Duitse keizerrijk (1871) en dat een minstens zo wezenlijke als ook pijnlijke rol heeft gespeeld in het Dritte Reich.

Mahlers doodsbeleving is van een minder publieke soort. De Negende symfonie begint met zijn eigen enigszins verstoorde hartslag. In de Tiende roept de componist de begrafenis van een brandweerman in New York op – in de winter van 1907 hoorde hij vanuit zijn New Yorkse hotelkamer de gedempte toon van de begrafenisstoet.

Tegelijkertijd doorspekt hij zijn partituur met omineuze uitroepen die een eeuwig afscheid suggereren, hoewel Mahler in het midden laat of dit hemzelf en zijn dood betreft dan wel een afscheid van zijn overspelige echtgenote Alma... 

Mahler schetste zijn Tiende symfonie grotendeels in de zomer van 1910. Op 7 juli had hij zijn vijftigste verjaardag gevierd. Hij maakte serieuze plannen het rustiger aan te gaan doen.

Maar zo ver was het nog niet. Met de New York Philharmonic had hij juist voor het seizoen 1910/11 een contract voor 65 concerten gesloten. Hij maakte fysiek in die zomer ook niet de indruk oog in oog met de dood te staan; althans niet met de dood van morgen. Hooguit met die van overmorgen, en zeker met die van gisteren, want van jongs af aan speelde de dood een centrale rol in zijn denken over het leven.

In meerdere opzichten heeft Berg in zijn Drei Orchesterstücke, opus 6 de weg voortgezet die Mahler in zijn laatste symfonieën (voor Berg zijn dat vooral de Zesde, de Zevende en de Negende geweest) was ingeslagen. Des te frappanter is het dat het Adagio van de Tiende – dat Berg pas na 1920 als manuscript bij Alma Mahler had leren kennen – zo direct aansluit bij Bergs orkeststukken.

Overigens, Bergs eigen werken moesten tot na 1920 wachten tot ook zij tot een wat breder publiek zouden doordringen. Berg was bijzonder onzeker over zijn eigen kunnen. Het klinkende resultaat van zijn eerste grote orkestwerk (afgezien van de beknopte Altenberg-Lieder, opus 4), dat hij opdroeg aan Arnold Schönberg bij diens veertigste verjaardag, is evenwel alles behalve tastend of onzeker.

Niet zonder reden meende de filosoof Theo­dor Adorno, die zelf enige tijd bij Berg gestudeerd had, toen hij de partituur voor het eerst in handen kreeg: ‘Dat moet klinken alsof men de Orchesterstücke van Schönberg en de Negende van Mahler tegelijk uitvoert.’ De drie delen, Präludium, Reigen (rijdansen) en Marsch, vormen een stijgende lijn in tijdsduur en heftigheid, met de emotionele climax aan het slot. In dat opzicht is dit opus een door en door laatromantisch werk.