Volop Beethoven bij Lang Lang en Andris Nelsons

In 1807 gaat in Wenen het toneelstuk Coriolan van Heinrich von Collin in reprise. De auteur vraagt Ludwig van Beethoven een dramatische opening te componeren. Het toneelstuk, dat grotendeels het voorbeeld volgt van Shakespeares gelijknamige werk, verdwijnt na die eerste heropvoering voorgoed van de planken, maar Beethovens ouverture is een blijvende publieks­favoriet. Het stuk staat in Beethovens geliefde tragische-heldentoonsoort c klein en schildert breed de inhoud van Collins drama. In de krachtige en onstuimige opening zet Beethoven de onverzettelijke Romeinse generaal ­Coriolanus neer, in zijn eer aangetast door de Romeinse senaat.

Op wraak belust sluit hij zich aan bij de vijanden van Rome, die een inval voorbereiden. Een afvaardiging van edelvrouwen, onder wie Coriolanus’ moeder en echtgenote, smeekt om Coriolanus’ genade, met een beroep op zijn vaderlandsliefde. Deze smeekbede is vervat in een tweede, zangeriger thema, in de verwante toonsoort Es groot. Beethoven laat de twee contrasterende thema’s – enerzijds onverzettelijkheid en vergeldingsdrang, anderzijds verzoening en trouw – in toenemende hevigheid wedijveren. Verscheurd door tegenstrijdige gevoelens geeft Coriolanus uiteindelijk toe. Het kost hem zijn leven: bij Shakespeare wordt hij vermoord, bij Collin maakt hij zelf een eind aan zijn leven. Beethoven zet deze teloorgang op muziek door beide thema’s te laten desintegreren tot er niets overblijft dan een wegstervend pizzicato. In deze dynamische schildering van verhaal en innerlijke beroering wijst Beethovens opus 62 vooruit naar de symfonische gedichten van een of twee generaties later, zoals Hamlet van Franz Liszt en Othello van Antonín Dvořák.

In oktober 1802 dreef een aanhoudend gesuis in zijn oren Ludwig van Beethoven bijna tot zelfmoord. Hij was pas 32 jaar! Maar tegelijkertijd ging het hem voor de wind. Beethoven vertelde aan het eind van dat jaar ­enthousiast aan zijn vrienden dat hij een nieuwe weg was ingeslagen. Hij doelde op een ‘heroïsche’ weg, met als sterkste voorbeelden de Derde symfonie, ‘Eroica’ genaamd, en het Derde pianoconcert. Dat concert is meer een symfonie met piano. Het begint met een uitgebreide orkestinleiding van maar liefst 110 maten, zonder ook maar één noot van de piano; een gedurfde vondst zonder enig precedent. Het concert had een lange ontstaansgeschiedenis.

De eerste schetsen kwamen al op papier in 1796. Maar bij de première in 1803 speelde Beethoven het werk zo goed als uit zijn hoofd. De pianopartij schreef hij pas een jaar later uit. En een virtuoze solocadens bij het eerste deel schreef hij pas in 1809, zo’n dertien jaar na de eerste schetsen. De dag van de première, 5 april 1803, was zeer hectisch. Beethoven riep zijn leerling Ferdinand Ries om vijf uur
’s ochtends bij zich. Die trof de componist aan in bed, bedolven onder de papieren en koortsachtig schrijvend aan de partijen voor ’s avonds.

Na het hartstochtelijke eerste deel valt geleidelijk licht in het tragische donker

De repetities begonnen om acht uur ’s ochtends in aanwezigheid van prins Lichnovsky, een van Beethovens enthousiaste pleit­bezorgers. Tegen de middag waren de musici uitgeput en liet de prins grote manden met eten aanrukken om het moreel op te krikken. Er werd nog de hele middag gewerkt en het concert begon om zes uur. Beethovens leerling Ignaz Seyfried sloeg bij het pianoconcert de pagina’s om. ‘Maar hemeltje lief’, rapporteerde Seyfried, ‘ik zag bijna alleen maar lege bladzijden, met   hier en daar wat Egyptische hiëroglyfen die alleen Beethoven kon ontcijferen. Hij speelde de hele partij grotendeels uit het hoofd, want hij had geen tijd gehad die op te schrijven. Ik was als de dood dat ik fout zou omslaan en zijn kleine knikje niet zou zien. Beethoven was hierover zeer geamuseerd.’

Het concert begint eenvoudig, en typisch voor Beethoven, met een simpel maar onheilspellend thema van vier maten. Maar Beethovens uitwerking, vooral van het klopmotief kort-kort-kort-lang (zoals ook in zijn Vijfde symfonie klinkt), is fantastisch. Het eerste deel is overladen met drama, maar tegelijk in zichzelf gekeerd. En de ­piano, die in de eerste 110 maten moest zwijgen, neemt verderop revanche. Na de cadens blijft de piano tot de laatste maat van de coda van de partij. Dan volgt een zangerig Largo, met prachtige ara­besken in de piano en ­lange spanningsbogen in het orkest. Het Rondo is ondanks de toonsoort c klein levenslustig en spits, vol plotselinge wendingen en onverwachte accenten. Aan het einde wordt de dramatiek flink opgeschroefd, naar het voorbeeld van Mozarts Pianoconcert in c klein, KV 491 (1786), Beethovens lievelingsconcert.

Geen andere symfonie van Ludwig van Beethoven, ook de Derde, ‘Eroica’, en zelfs de Negende niet, bereikte zo’n grote populariteit als de Vijfde. Haar uit slechts vier tonen bestaande beginmotief is waarschijnlijk het beroemdste motief in de muziekgeschiedenis. Geen ander werk van Beethoven past beter bij de nog steeds voortlevende mythe van een componist die zijn noodlot heldhaftig heeft getrotseerd. En dat terwijl allang geen biograaf de in de negentiende eeuw ontstane bijnaam ‘noodlotsymfonie’ meer in de mond zou nemen; of zich zou inlaten met het debat of Beethoven nu wel of niet in verband met deze symfonie gezegd heeft: ‘So pocht das Schicksal an die Pforte!’ Beethovens werk moest van alle romantische franje worden ontdaan. Maar alle inspanningen van serieuze muziek­wetenschappers ten spijt: de Vijfde straalt een pathos uit dat de aan Beethoven toegeschreven woorden als waar doet voorkomen.

Temeer daar de meester zich, zoals in authentieke geschriften gedocumenteerd, meermalen over de heroïsche strijd met zijn noodlot heeft geuit, zij het niet in verband met de Vijfde. Maar onafhankelijk van alle legenden: de symfonie lijkt daadwerkelijk op een dramatische strijd die op het laatst culmineert in een tri­omfantelijke overwinning. Na het hartstochtelijke eerste deel valt geleidelijk licht in het tragische donker. In het laatste deel heeft Beethoven zich vrijgevochten. De hoofdtoonsoort van de symfonie, c klein, wordt in de Finale opgegeven en maakt plaats voor een stralend C groot. Er breekt een onstuimig gejubel uit.

De grandioze werking van de Finale wordt versterkt door de toevoeging van drie trombones en een piccolo, een tot dan toe ongebruikelijke bezetting. ‘Alhoewel de bezetting nog geen drie pauken omvat’, aldus Beethoven in een brief aan zijn opdrachtgever graaf Oppersdorff, ‘zal ze toch meer herrie maken dan zes pauken, en dan een betere herrie.’