Vladimir Jurowski leidt het Concertgebouworkest in Mozart en Bruckner

’t Kan verkeren. Ooit was hij het bejubelde wonderkind dat de wereld veroverde. Ooit was hij de gevierde ope­racomponist die door het Weense publiek werd omarmd. In 1788 echter waren de glorietijden van Wolfgang Amadeus Mozart zo langzamerhand voorbij. De geniale dertiger zat in juni van dat jaar op zwart zaad en richtte bedelbrieven aan een ­bevriende, rijke medevrijmetselaar, Michael Puchberg. ‘Mijn situatie is dusdanig dat ik zonder pardon genoodzaakt ben geld te borgen…. Als u mij in deze toestand niet helpt, verlies ik mijn eer en krediet, het enige wat ik wens te behouden!’

Onvoltooid portret van Wolfgang Amadeus Mozart aan het klavier door Joseph Lange, 1782-83

Niet lang na deze noodkreet pakten zich meer donkere wolken samen boven huize Mozart: op 29 juni overleed Wolfgangs dochtertje Theresia, een half jaar oud. In deze moeilijke zomer liet Mozart desondanks drie grote werken het licht zien: de zonnige Symfonie in Es groot, KV 542, de dramatische Veertigste symfonie in g klein, KV 550 en Mozarts laatste symfonie: de majestueuze ‘Jupiter’ (nr. 41). Met deze rijpe werken zet hij op overtuigende wijze de kroon op zijn symfonische oeuvre. In deze trilogie horen we prachtige staaltjes van Mozarts gevoel voor evenwicht, van zijn fijnzinnige harmoniek en van zijn orkestrale en symfonische schrijfwijze.

Met welk doel de componist het drietal schreef is niet geheel duidelijk. Lange tijd nam men aan dat de drie symfonieën tijdens Mozarts leven niet tot klinken kwamen, maar daar denkt men tegenwoordig anders over. Alleen al het bestaan van twee verschillende versies van de Veertigste (een mét en een zonder klarinetten) wijst in die richting. De Veertigste, die Mozart op 25 juli voltooide, sluit – vergeleken met de andere twee – nog het meest aan bij Mozarts benarde persoonlijke omstandigheden. De keuze van de toonsoort lijkt dan ook niet toevallig; g klein is bij Mozart vaak gereserveerd voor treurige en emotionele delen. Hoorde Robert Schumann in deze symfonie een ‘Griekse, zwevende gratie’, tegenwoordig hebben we meer oor voor de onrust, agitatie en onderhuidse dramatiek die meteen al in het eerste deel naar voren komt. Na een zangrijk Andante in Es groot volgt een weinig hoofs, verbeten menuet met opvallende accentverschuivingen maar ook met een rustig middendeel, dat even verlichting brengt. In de finale keert de rusteloosheid van het openingsdeel terug. Een van de meest opvallende momenten van dit deel vinden we aan het begin van de doorwerking, als het eenstemmig gespeelde hoofdthema lijkt te ontsporen, omdat Mozart vrijwel alle twaalf tonen van de chromatische toonladder erin verwerkt.

Toen Anton Bruckner in januari 1865 in Linz begon aan zijn Eerste symfonie in c klein was hij uitstekend voorbereid. De veertigjarige musicus had inmiddels zijn sporen verdiend als organist van de Dom en als componist van verschillende kerkmuzikale werken, maar bleef nog vanaf 1855 compositielessen volgen bij Simon Sechter en Otto Kitzler. In 1863 had hij een studiesymfonie geschreven, maar die kon als ‘Schularbeit’ zijn eigen goedkeuring niet wegdragen. De ‘officiële’ Eerste symfonie, die in april 1866 geheel op papier stond, leek aanvankelijk nauwelijks levensvatbaar.

Bruckner stuurde een afschrift van de partituur naar Wenen, maar kreeg dat zonder commentaar terug. In mei 1868 wist hij de symfonie (in de zogenaamde ‘Linzer Fassung’) met een ad hoc orkest uit te voeren in Linz, maar er kwam weinig publiek luisteren en de pers besteedde er nauwelijks aandacht aan. Bruckner bleef zelf in zijn officiële symfonische eersteling geloven. In de jaren die volgden bracht hij er af en toe wijzigingen in aan en in 1890 – hij had toen al zeven symfonieën op zijn naam staan – begon hij met een grondige revisie. Een jaar later droeg Bruckner de nieuwe ‘Wiener Fassung’ op aan de Weense universiteit die hem een eredoctoraat had verleend. In december 1891 klonk deze herziene symfonie voor het eerst onder leiding van dirigent Hans Richter. 

Bruckner noemde zijn Eerste zelf – in het Oostenrijkse dialect dat hij bezigde – ‘’s kecke Beserl’, dat wel vertaald is als ‘het brutale meisje’, of als ‘kwajongen’. Anders dan bij de meeste andere symfonieën valt Bruckner in zijn Eerste met de deur in huis. Het trotse, marsachtige en ritmische thema zal voor een groot deel het openingsdeel bepalen. ‘Wie kan zelfs na een keer horen het scherp afgetekende, echt symfonische en tegelijkertijd Bruckneriaanse thema vergeten, waarmee het eerste deel begint?’, schreef Theodor Helm, een Weense criticus, in 1891. Het tweede thema presenteert Bruckner op een meer kamermuzikale manier in de eerste en tweede violen. In het derde thema laat het koper van zich horen. Dat dit thema doet denken aan Wagners Tannhäuser is niet verwonderlijk: Kitzler had Bruckner in 1863 kennis laten maken met dit muziektheater. Al in deze Eerste symfonie is goed te horen dat Bruckner zich in adagio’s als een vis in het water voelt. In het zwaarmoedige tweede deel duurt het zo’n twintig, harmonisch spannende maten voordat de toonsoort duidelijk is. Centraal in dit deel staat een Andante; volgens dirigent Richter moet Bruckner zeer verliefd geweest zijn toen hij deze passage schreef, iets wat door de componist niet werd ontkend. ‘Een diepgaander, belangrijker Adagio is sinds Beethoven niet geschreven’, meende Helm in 1891. Het derde deel is een vrij conventioneel Scherzo; het was het enige deel dat bij de première in Linz in de smaak viel. Toen Bruckner zich in 1865 aan deze symfonie zette, schreef hij eerst de Finale. Misschien had de componist vooral bij dit deel een brutaal meisje voor ogen. In het stoutmoedige deel laat hij, meer dan in zijn andere symfonieën, zijn fantasie de vrije loop. Terugkijkend op zijn Eerste symfonie schreef Bruckner zelf: ‘Zo koen en trots ben ik nooit meer geweest, ik componeerde toen als een verliefde nar; ik wierp de hele wereld de handschoen toe; zo heb ik nooit meer geschreven.’ De eerste keer dat Willem Mengelberg bij het Concertgebouworkest deze symfonie op de lessenaars zette was in januari 1919. Recensent Matthijs Vermeulen noteerde destijds: ‘Reeds in deze Eerste bevrijdde hij [Bruckner] het idee ‘symphonie’ van tientallen academismen en vakmatige beperkingen, reeds in deze Eerste baande hij den weg voor Mahler.’