Vladimir Jurowski leidt Bruckners Eerste bij het Concertgebouworkest

Toen Anton Bruckner in januari 1865 in Linz begon aan zijn Eerste symfonie in c klein was hij uitstekend voorbereid. De veertigjarige musicus had inmiddels zijn sporen verdiend als organist van de Dom en als componist van verschillende kerkmuzikale werken, maar bleef nog vanaf 1855 compositielessen volgen bij Simon Sechter en Otto Kitzler. In 1863 had hij een studiesymfonie geschreven, maar die kon als ‘Schularbeit’ zijn eigen goedkeuring niet wegdragen. De ‘officiële’ Eerste symfonie, die in april 1866 geheel op papier stond, leek aanvankelijk nauwelijks levensvatbaar.

Bruckner stuurde een afschrift van de partituur naar Wenen, maar kreeg dat zonder commentaar terug. In mei 1868 wist hij de symfonie (in de zogenaamde ‘Linzer Fassung’) met een ad hoc orkest uit te voeren in Linz, maar er kwam weinig publiek luisteren en de pers besteedde er nauwelijks aandacht aan. Bruckner bleef zelf in zijn officiële symfonische eersteling geloven. In de jaren die volgden bracht hij er af en toe wijzigingen in aan en in 1890 – hij had toen al zeven symfonieën op zijn naam staan – begon hij met een grondige revisie. Een jaar later droeg Bruckner de nieuwe ‘Wiener Fassung’ op aan de Weense universiteit die hem een eredoctoraat had verleend. In december 1891 klonk deze herziene symfonie voor het eerst onder leiding van dirigent Hans Richter. 

Bruckner noemde zijn Eerste zelf – in het Oostenrijkse dialect dat hij bezigde – ‘’s kecke Beserl’, dat wel vertaald is als ‘het brutale meisje’, of als ‘kwajongen’. Anders dan bij de meeste andere symfonieën valt Bruckner in zijn Eerste met de deur in huis. Het trotse, marsachtige en ritmische thema zal voor een groot deel het openingsdeel bepalen. ‘Wie kan zelfs na een keer horen het scherp afgetekende, echt symfonische en tegelijkertijd Bruckneriaanse thema vergeten, waarmee het eerste deel begint?’, schreef Theodor Helm, een Weense criticus, in 1891. Het tweede thema presenteert Bruckner op een meer kamermuzikale manier in de eerste en tweede violen. In het derde thema laat het koper van zich horen. Dat dit thema doet denken aan Wagners Tannhäuser is niet verwonderlijk: Kitzler had Bruckner in 1863 kennis laten maken met dit muziektheater. Al in deze Eerste symfonie is goed te horen dat Bruckner zich in adagio’s als een vis in het water voelt. In het zwaarmoedige tweede deel duurt het zo’n twintig, harmonisch spannende maten voordat de toonsoort duidelijk is. Centraal in dit deel staat een Andante; volgens dirigent Richter moet Bruckner zeer verliefd geweest zijn toen hij deze passage schreef, iets wat door de componist niet werd ontkend. ‘Een diepgaander, belangrijker Adagio is sinds Beethoven niet geschreven’, meende Helm in 1891. Het derde deel is een vrij conventioneel Scherzo; het was het enige deel dat bij de première in Linz in de smaak viel. Toen Bruckner zich in 1865 aan deze symfonie zette, schreef hij eerst de Finale. Misschien had de componist vooral bij dit deel een brutaal meisje voor ogen. In het stoutmoedige deel laat hij, meer dan in zijn andere symfonieën, zijn fantasie de vrije loop. Terugkijkend op zijn Eerste symfonie schreef Bruckner zelf: ‘Zo koen en trots ben ik nooit meer geweest, ik componeerde toen als een verliefde nar; ik wierp de hele wereld de handschoen toe; zo heb ik nooit meer geschreven.’ De eerste keer dat Willem Mengelberg bij het Concertgebouworkest deze symfonie op de lessenaars zette was in januari 1919. Recensent Matthijs Vermeulen noteerde destijds: ‘Reeds in deze Eerste bevrijdde hij [Bruckner] het idee ‘symphonie’ van tientallen academismen en vakmatige beperkingen, reeds in deze Eerste baande hij den weg voor Mahler.’