Virtuositeit met een hart: Julian Rachlin en Itamar Golan

Krzysztof Penderecki is beïnvloed door collega’s als Bartók, Cage, Berg en Sjostakovitsj, en heeft gedurende zijn leven verschillende compositiestijlen beoefend. Penderecki’s recente stijl (waar ook de Tweede sonate toe behoort) is te beschrijven als een combinatie van al het voorafgaande tot één unieke muzikale taal.
De Poolse componist schreef zijn Eerste sonate voor viool en piano op twintigjarige leeftijd, in zijn studentenjaren. Zijn Tweede sonate stamt van ruim 45 jaar later. Penderecki componeerde het werk voor violiste Anne-Sophie Mutter (voor wie hij ook zijn Tweede vioolconcert ‘Metamorphosen’ had geschreven) en droeg het aan haar op. Viool en piano zijn gelijke partners, maar de idiomatische vioolpartij verraadt wel Penderecki’s vioolachtergrond. De sonate bestaat uit vijf delen en is bijna net zo lang als Penderecki’s vioolconcerten. Het geheel is symmetrisch van opzet: het centrale en meest uitgebreide deel – ook wel Notturno genoemd, maar verwacht geen romantische, dromerige muziek – vormt het emotionele hart van het werk. Het zit tussen twee snelle delen in, en de beide hoekdelen zijn langzaam. Zowel het eerste en tweede deel als het vierde en vijfde deel gaan zonder pauze in elkaar over.
De Tweede sonate opent verrassend met een monoloog van de viool, waarin het thema pizzicato wordt opgebouwd uit het motiefje van een kleine secunde. Wanneer de piano ten tonele verschijnt, ontwikkelt de muziek zich snel tot een aggressieve climax. In het tweede deel, Allegro scherzando, introduceert de piano het ritme van een tango, waarna zich een speels steekspel ontvouwt. Het virtuoze vierde deel, Allegro, is ook gebaseerd op een dansant ritme. In het Andante tot slot hergebruikt de componist eerder thematisch materiaal en creëert hiermee eenheid in het contrastrijke werk.

Robert Schumann kreeg in 1850 een aanstelling als (koor)dirigent aan de Städtische Musikverein zu Düsseldorf en verhuisde dan ook met zijn echtgenote, de concertpianiste Clara Schumann-Wieck, van Dresden naar Düsseldorf. De eerste twee jaar ging het prima en was Schumann ook als componist bijzonder productief, maar daarna ging zijn geestelijke gezondheid achteruit, hetgeen uiteindelijk leidde tot zijn dood in 1856. In maart 1851 componeerde Schumann Märchenbilder, opus 113 voor Wilhelm Joseph von Wasielewski, de concertmeester van het Düsseldorfer symfonieorkest. De violist tekende er later in zijn Schumann-biografie het volgende over op: ‘Nadat Schumann zijn Märchenbilder, die hij tot mijn grote plezier aan mij opdroeg, had geschreven, liet hij het werk door zijn echtgenote doorspelen, terwijl ik haar vergezelde op altviool. Toen zei hij met een glimlach: “Kinderspel! Er is niet veel aan.” Daarmee bedoelde hij te zeggen dat het werk tot de Kleinkunst behoort. Hij protesteerde niet toen ik zei dat het heerlijke muziek is.’
Ondanks dat Märchenbilder tot de ‘Hausmusik’ wordt gerekend, zijn de vier ‘Sprookjestaferelen’ voor altviool en piano technisch behoorlijk veeleisend en dus verre van kinderspel. Bovendien wordt van de instrumentalisten subtiel samenspel verlangd om de kleurrijke dichterlijke miniatu­ren tot leven te wekken. Er zijn geen aanwijzingen in de partituur te vinden welke sprookjes Schumann bij het componeren in gedachten had, maar uit documentatie zou blijken dat de eerste twee stukken betrekking hebben op het sprookje over Raponsje, het derde de dans van Repelsteeltje verklankt, en het vierde Doornroosje verbeeldt.

In zijn eigen tijd werd César Franck slechts in een beperkte kring bejubeld, namelijk als organist van de Basilique Ste-Clotilde en het Trocadéro en als orgeldocent aan het Parijse Conservatorium. In de laatste jaren van zijn leven raakte hij beter bekend als componist, maar na zijn dood steeg zijn roem pas echt. Samen met zijn Symfonie in d klein, opus 48 behoort de Sonate voor viool en piano in A groot tot Francks populairste composities – niet zo verwonderlijk, want het werk staat bol van prachtige melodieën, verbeeldingskracht, romantiek en temperament. Dat het zo geliefd is blijkt ook uit het aantal en de verscheidenheid van de bewerkingen die er van de sonate werden gemaakt. Er bestaan onder meer versies voor fluit, cello, alt­viool en zelfs tuba, maar alleen die voor cello kreeg goedkeuring van de componist.
Het huwelijk van de Belgische vioolvirtuoos Eugène Ysaÿe en Louise Bourdeau vormde de aanleiding en inspiratie voor Francks enige vioolsonate. Net als Franck was Ysaÿe geboren in Luik. Hij werd een voorvechter van nieuwe Franse muziek, niet alleen als violist maar ook als componist. Ysaÿe speelde Francks Sonate in A groot voor het eerst tijdens zijn huwelijksfeest op 26 september 1886 en bezorgde het werk drie maanden later in Brussel zijn publieke première. Daarna voerde hij het nog vele malen tijdens tournees uit en vertelde zijn publiek er dan graag bij dat hij het ‘con amore’ (met liefde) speelde, aangezien het een huwelijksgeschenk was.


Anneloes Brand