Violist Renaud Capuçon met Bach en Beethoven

‘De klaviertrio’s behoren tot het beste van mijn lieve vader zaliger. Ook nu nog klinken ze zeer goed en geven ze veel voldoening, al zijn ze ruim vijftig jaar oud. Er zitten een paar adagio’s tussen die zangeriger zijn dan men zelfs vandaag de dag componeert.’ Dat schrijft Bachs zoon Carl Philipp Emanuel zo’n tweehonderdveertig jaar geleden over de Sonates voor viool en klavecimbel, BWV 1014-1019. Het is een veelzeggend citaat. Zo zegt het iets over de datering van de werken: ze zijn geschreven rond 1720, tijdens Johann Sebastian Bachs dienstverband aan het hof in Köthen, waar hij zich vol overgave wijdde aan puur instrumentale muziek.
De benaming klaviertrio’s vraagt enige uitleg: wanneer Bachs tijdgenoten een vioolsonate schrijven, dan gaat het meestal om een werk met een glansrol voor de violist en een basale begeleiding door klavecimbel, vaak ondersteund door een cello. Bach geeft het ‘tweehandige’ klavecimbel een meerstemmige rol die minstens gelijkwaardig is aan die van de ‘enkelhandige’ viool, en maakt er een uitgebalanceerde samenwerking in drie­partijen van.
Als Carl Philipp het heeft over de zangerigheid van Bachs adagio’s, dan bedoelt hij in ieder geval ook de langzame delen van de Sonate in f klein, BWV 1018. Volgens arts-filosoof­organist Albert Schweitzer (1875-1965) spreekt uit alle zes sonates Bachs verdriet om het onverwachte verlies van zijn eerste vrouw in 1720. Hoe het ook zij, die veronderstelde pijn is nergens zo zacht als in het Largo, en nergens zo schrijnend als in het derde deel. In dit mediterende Adagio zonder eigenlijke melodie lijkt de tijd wel stil te staan. De twee langzame delen worden afgelost door respectievelijk een Allegro en een Vivace. Beide zijn in dansvorm, hoewel het nergens juicht. Of, zoals Schweitzer zegt: ‘Der Schmerz wiegt vor.’

Musicologen twijfelen al decennia of de Sonate in c klein, BWV 1024 wel van Bach is, en het werk wordt tegenwoordig meestal toegeschreven aan Johann Georg Pisendel (1687-1755). Deze indertijd zeer beroemde violist en dirigent kende Bach sinds beiden begin twintig waren. Ze hadden gezamenlijke vrienden en speelden soms samen. Dat het om een vroeger werk gaat dan de sonates uit Köthen, is te horen aan de ouderwetsere verdeling tussen de partijen: de viool heeft hier de hoofdrol. In de twee langzame delen – en met name in het eerste, Adagio – krijgt de viool alle ruimte om het brede drama met talloze versieringen te intensiveren. De snelle delen, een Presto en een Vivace, bieden een podium aan het soort bescheiden virtuositeit waar Pisendel, leerling van Torelli en bevriend met Vivaldi, om bekend stond. Dat bewijst natuurlijk niet dat hij inderdaad de componist is: Bach kon immers uitstekend componeren met de karakteristieke vaardigheden van een specifieke muzikant op het oog.

Tegen de tijd dat Ludwig van Beethoven zijn vioolsonates schrijft, nog geen eeuw na Bach, zijn de verhoudingen tussen strijker en pianist volledig omgedraaid. Bij veel van Mozarts sonates voor piano en viool, bijvoorbeeld, is de vioolpartij niet meer dan optioneel.
Maar Beethoven zou Beethoven niet zijn als hij niet met tradities zou breken. Of ze juist herstellen. De gelijkwaardigheid tussen violist en pianist is goed hoorbaar in de ‘Frühling’-sonate in F groot, opus 24. De instrumentalisten werpen elkaar steeds motieven toe om er vervolgens samen mee te spelen. Deze techniek houdt Beethoven van begin tot eind vol. Dat begin is een van de beroemdste melodieën uit de kamermuziekgeschiedenis – en hoewel niet van Beethoven zelf, is de bijnaam ‘Frühling’ volstrekt begrijpelijk. Beethoven wordt in deze sonate helemaal nergens echt somber – hooguit is er hier en daar enige zachte weemoed, zoals in het Adagio molto espressivo, of in de mineurpassages van de Finale. Maar, om Albert Schweitzer te parafraseren: ‘Die Wonne wiegt vor’.

Twee jaar later, in de Sonate in c klein, opus 30 nummer 2, is dat wel anders. Beethoven schrijft het stuk in dezelfde tijd dat hij zijn beroemde Heiligenstädter Testament opstelt. In deze nooit verzonden brief aan zijn broers (maar nadrukkelijk ook aan de rest van de mensheid) beweent Beethoven zijn onafwendbare doofheid, zijn eenzaamheid en het verschiet van een bovenmenselijke strijd tegen het noodlot. Net als opus 24 heeft ook deze sonate een bijnaam, al is die minder bekend: ‘Eroica’. En net als de gelijk­namige symfonie – de Derde – verbeeldt ook deze sonate een heldhaftige strijd tegen het noodlot. Op korte maar krachtige motieven bouwt Beethoven hier een hele wereld aan gevoelens, van opstandigheid en angst tot aan onverzettelijke berusting. Het thema van het eerste deel, Allegro con brio, is een sprekend voorbeeld. Het is maar een kort melodietje, waarmee Beethoven lijkt te willen zeggen dat wie niet veel heeft daar toch de wereld mee kan winnen – tegen de klippen op en in weerwil van alle tegenspoed. De sfeer ontspant enigszins in de twee middendelen, maar de Finale is weer een en al strijd. Gelukkig is het in deze perfect uitgebalanceerde sonate geen eenzame strijd. En dat is toch een troost.

Axel Meijer