Van Kuijk Kwartet: Beethoven, Brahms en nieuw werk

Graaf Andreas Kirillovitsj Razoemovski bestelde in 1805 drie strijkkwartetten bij zijn vriend Ludwig van Beethoven. De graaf was de Russische ambassadeur in Wenen en speelde zelf behoorlijk goed viool.

Hij financierde ook een strijkkwartet onder aanvoering van Beethovens vriend Ignaz Schuppanzigh, dat de meeste van Beethovens kwartetten in première bracht. De drie strijkkwartetten opus 59 die de componist in 1806 voor graaf Razoemovski schreef, werden in 1808 door het Bureau des Arts et d’Industrie in Wenen uitgegeven en voor het eerst uitgevoerd in 1809.

De ‘Razoemovski-kwartetten’ verschillen stilistisch nogal van Beethovens eerste zes strijkkwartetten, opus 18. In de tussenliggende vijf jaar had Beethoven zich tijdens het componeren van werken als de Derde symfonie ‘Eroica’ en de pianosonates ‘Waldstein’ en ‘Appassionata’ enorm ontwikkeld.

De ‘Razoemovski-kwartetten’, die worden bestempeld als de eerste kwartetten van Beethovens ‘middenperiode’, zijn langer, inventiever en avontuurlijker dan de zes eerdere kwartetten. Een Weense correspondent zal de gevoelens van velen vertolkt hebben, toen hij ze omschreef als ‘groots van visie (...), maar bij vlagen moeilijk te vatten’.

Het Strijkkwartet in C groot, opus 59 nr. 3 wordt gezien als het meest conventionele van de set, alhoewel het een ongebruikelijke, langzame introductie bevat, met dissonante akkoorden die de luisteraars destijds geschokt moeten hebben.

In de eerste twee ‘Razoemov­ski-kwartetten’ gebruikte Beethoven Russische melodieën als eerbetoon aan zijn opdrachtgever; in het derde vinden we die niet, maar de melancholieke melodie van het tweede deel doet wel Russisch aan, mede dankzij de volksmuziekachtige pizzicato’s in de cellopartij. Het derde deel is een gracieus menuet in plaats van het bij Beethoven gebruikelijke scherzo.

Het kwartet eindigt net zo verrassend als het begon. Wanneer ieder kwartetlid het thema neerzet en de structuur verdicht, is het alsof we met een echte fuga te maken krijgen. Het blijkt echter een fugato, waarna Beethoven een sonatevorm combineert met fugatische passages en ons in een ritmisch gestaag rijdende trein op reis meeneemt door een wonderlijk harmonisch landschap.

Christian Rivet studeerde in Metz gitaar, orkestdirectie, compositie en kamermuziek. Hij vervolgde zijn opleiding in Parijs, won prijzen voor zijn composities, zijn cd-registraties – met repertoire van Dowland tot The Beatles – én zijn poëzie en werkte met onder anderen Leonard Bernstein, Pierre Boulez, Peter Eötvös en Pascal Dusapin.

Sinds 2007 is de componist artistiek leider van het festival ‘Le vent sur l’arbre’, iedere zomer in de Franse Bourgogne. Zijn composities klonken onder meer tijdens het Festival d’Avignon en in de Philharmonie de Paris en stonden op de lessenaars van bijvoorbeeld luitist Hopkinson Smith, fluitist Emmanuel Pahud, altviolist Gérard Caussé, het Tri­o Wanderer, het Ensemble intercontemporain en het Orchestre Philharmonique de Radio-France.

Een strijkkwartet componeerde Rivet nog niet eerder. De titel van Rivets eerste strijkkwartet, Amahlathi amanzi, is ontleend aan het Zulu en betekent zoveel als ‘waterbos’.

Rivet omschrijft het werk als een wereld vol weerspiegelingen, flashbacks en echo’s, resulterend in een zoektocht naar de relatie tussen de herinneringen van de luisteraar en de muziek zoals die klinkt in real time. In de partituur verweefde hij de klanken van de balafoon (een Afrikaans slaginstrument dat lijkt op een xylofoon), Afrikaanse koorzang, vogelgeluiden en het samenspel van wind en stilte.

In het Van Kuijk Kwartet, dat vanavond de wereldpremière van Amahlathi amanzi verzorgt, zegt Rivet de melancholie te herkennen die hij in zijn noten heeft gelegd.

Johannes Brahms was al beroemd en gerespecteerd en had ook al een indrukwekkend aantal kamermuziekwerken op zijn naam, voordat hij zich aan het meest pretentieuze genre uit de kamermuziek durfde te wagen.

Pas op zijn veertigste, na al zo’n twintig probeersels vernietigd te hebben, voltooide de eeuwig onzekere en zelfkritische Brahms zijn eerste strijkkwartetten, opus 51. Het Tweede strijkkwartet in a klein geldt als het meest vriendelijke en lyrische van de twee.

In het hoofdthema van vier noten waarmee de eerste viool het Allegro non troppo opent verwerkte Brahms zijn vriendschap met Joseph Joachim, de vioolvirtuoos die hem bij Robert en Clara Schumann introduceerde.

Het dubbelmotief van de vier noten a-f-a-e bevat een combinatie van Joachims motto ‘frei aber einsam’ en Brahms’ commentaar daarop, ‘frei aber froh’.

Ondanks de prachtige lyrische beginmelodie overheerst een mild melancholische stemming het eerste deel. Ook het driedelige Andante moderato heeft een lyrisch-melancholische ondertoon.

In de midden­sectie klinkt meer drama: eerste viool en cello voeren in canon een geagiteerde Hongaarse dans op, begeleid door een tremolo van de middenstemmen. Het derde deel is een lichtvoetig menuet met een Slavisch ritme in driedelige maat. Midden in het intermezzo­achtige trio heeft Brahms een dubbelcanon ingevlochten.

De Finale is een en al dans met zijn twee contrasterende thema’s: een wilde, Hongaars geïnspireerde openingsdans, gevolgd door een tweede dansthema dat lichter is en meer in de stijl van een Weense wals.

Vlak voordat het ‘Hongaarse’ thema nog één keer, nu als een razende furie, het kwartet afsluit, verschijnt nog even het ‘Joachim-­akkoord’ (de noten f-a-e).