Van Baerle Trio speelt Schubert en Haydn

Joseph Haydn heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van het pianotrio. Zijn vroegste composities voor de bezetting van viool, cello en klavier leken nog veel op de triosonates uit de Barok: een melodische vioolpartij gesteund door een cello, die vooral de grondtonen van de harmonieën speelde, en een klavier met begeleidende akkoorden, hier en daar zelfs nog genoteerd in becijferde bassen. Met louter amateurs als doelgroep lag de lat in deze ‘huismuziek’ niet hoog.

Dat werd anders toen Haydn vanaf 1784 het genre opnieuw ter hand nam. Inmiddels was er veel vraag naar werken in deze bezetting in de Weense en Londense adellijke kringen waarin de componist verkeerde. Vrijwel alle pianotrio’s die Haydn sinds die tijd schreef werden opgedragen aan adellijke jongedames. De pianopartij evolueerde tot de meest uitdagende partij binnen de triobezetting. Als het zo uitkwam kon de cello zelfs worden weggelaten, zodat er een vioolsonate overbleef. Dat was bijvoorbeeld ook aan de hand bij het Pianotrio in es klein, ‘Jacobs Traum’ uit Haydns late jaren, een werk dat door Haydn in 1803 zonder cellopartij als een nieuw werk aan zijn opdrachtgever werd gepresenteerd.

Van origine was het echter een pianotrio van eerdere datum, bestaande uit twee bij elkaar gevoegde stukken: een sprankelend en virtuoos allegro in Es groot en een weemoedig andante cantabile in es klein, dat door Haydn als introductie vóór het allegro was geplaatst. Die tweedeligheid, met een langzaam en een energiek deel, lag nog in de lijn van het entertainende karakter van de vroegere pianotrio’s, maar muzikaal gezien behoort dit werk tot Haydns ambitieuzere kamermuziek.

Het eerste deel staat in een zeer ongebruikelijke toonsoort (met zes mollen), is melancholiek van toon en zweeft qua vorm tussen een rondo en een thema met variaties. In het tweede deel is te horen dat de amateurpianiste voor wie Haydn dit allegro schreef, Thérèse Jansen-Bartolozzi, aardig wat in haar m­ars moet hebben gehad. Ook de vioolpartij eist het nodige van de speler, maar daarachter schuilt een ander verhaal: volgens Haydn-biograaf Albert Christoph Dies kende Haydn in Londen een amateurviolist die altijd verkeerd uitkwam als hij hoge noten moest spelen. Haydn zou bewust de spot met deze violist hebben gedreven toen hij ‘Jacobs Traum’ op het manuscript schreef, refererend aan de naar de hemel reikende ladder van Jakob uit het Oude Testament. Met een extreem hoge en moeilijke vioolpartij wilde Haydn deze violist een lesje leren.

Het Pianotrio in Es groot behoort tot Schuberts late werken. Schubert schijnt zich bij het componeren te hebben laten inspireren door een uit Zweden afkomstige zanger, die ten huize van enkele vrienden patriottische liederen voordroeg. Die melodieën maakten indruk, waardoor in het tweede deel (Andante con moto) het liedje Se solen sjunker (‘Zie, de zon gaat onder’) een plaats werd gegund.

Alweer is daar die hemelse lengte (die Schumann ook in Schuberts Achtste symfonie ontwaarde). Aan het machtige fortissimo hoofdthema hoor je meteen dat een stevig bouwwerk zal worden opgetrokken, eentje van 634 maten. De finale is zelfs 846 maten rijk. Schuberts uitgever Probst in Leipzig vond dat wat al te bar en sprak de componist erop aan.

Resultaat was een met honderd maten verkorte versie in de Originalausgabe – de componist was gedwee genoeg om de kritiek ter harte te nemen. Op een concert op 26 december 1827 klonk niettemin de oorspronkelijke versie. Het was een uitvoering door leden van het Schuppanzigh Kwartet, met Schuberts collega Karl Maria von Bocklet aan de piano. Dit was een van de schaarse keren dat tijdens Schuberts leven zo’n omvangrijk kamermuziekwerk tot uitvoering kwam. Men was destijds vooral gecharmeerd van het grappige Scherzando, waarin stemmen elkaar op koddige wijze achterna zitten, net als in een canon.

Musicologen trachten Schuberts meesterschap te verklaren aan de hand van door de componist bedachte structuren. Schubert zou bewust spanning veroorzaken aan het begin van het werk, om die frictie pas laat in de finale tot een ontknoping te brengen. In dit werk zou hij de thema’s die hij poneert in de twee openingsdelen, en die allebei nogal ambigu en onaf klinken, in de coda van de finale met elkaar combineren, waardoor de luisteraar daar een gevoel van totale ontlading ondergaat.

Zulke triomfantelijke transformaties van thema’s zouden het geheim vormen van eenheid en coherentie in het werk, het zou de spanningsboog zijn die drie kwartier muziek bijeenhoudt. Tja, lastig om te bewijzen, zoiets. Misschien had Schubert er zelf wel hartelijk om gelachen. Maar hoe het ook zij, dit Pianotrio in Es groot was een tour de force, een sleutelwerk in Schuberts oeuvre. Robert Schumann hield er in zijn Neue Zeitschrift für Musik een vlammend pleidooi voor, wat eraan bijdroeg dat het nu al bijna twee eeuwen lang tot de canon van de westerse muziek behoort.