Van Baerle Trio Met Henze, Tsjaikovski en Beethoven

tekst: Christiane Schima

Had het aan zijn leraar Joseph Haydn gelegen dan zouden Ludwig van Beethovens drie pianotrio’s opus 1, en zeker het doorwrochte laatste in c klein, niet zo gauw na hun ontstaan in druk verschenen zijn. Volgens Ferdinand Ries, Beethovens leerling, vriend en biograaf, had Haydn de publicatie ervan afgeraden: hij vond de werken te gewaagd.

Maar de reeds in het compositiejaar 1795 bij Artaria in druk verschenen trio’s vonden een snelle verspreiding. Fürst Karl von Lichnow­sky, één van Beethovens Weense mecenassen aan wie de trio’s zijn opgedragen, nam de drukkosten op zich.

Haydns bedenkingen lijken achteraf begrijpelijk. Vooral het derde trio, het Pianotrio in c klein, opus 1 nr. 3 dat vandaag klinkt, vertoont kenmerken die als typerend kunnen worden beschouwd voor Beethovens latere stijl: de rigoureuze doorwerkingsgedachte en het afzien van ornamentele bijzaken; de spookachtig-titanische kracht en de pathetische expressie waarmee de componist het materiaal in een geconcentreerde dramatische vorm dwingt.

Reeds in de expositie van het eerste deel Allegro con brio staan het stuwende eerste thema en het lyrische tweede thema in nauw verband met elkaar. Ieder muzikaal detail lijkt thematisch. Na minder zwaarwichtige middendelen – een als variatiedeel geconcipieerd Andante cantabile en het luchtige Menuetto – volgt de virtuoze Finale: prestissimo. Daarin leeft de pianist Beethoven, die in dit triowerk het klavier de hoofdrol heeft toebedeeld, zich uit.

Na de Tweede Wereldoorlog werd Hans Werner Henze door de serialisten als ‘neoclassicist’ verguisd. Henze wilde zich niet uitsluitend met seriële rekenmethodes bezighouden, niet ‘afzien van wat de eeuwen ons toespelen’. In 1953 keerde hij het kille naoorlogse Duitsland de rug toe om zich voorgoed in Italië te vestigen. In Goethes ‘Land wo die Zitronen blüh’n’ kon hij zichzelf artistiek verwezenlijken. Veel opera’s getuigen van zijn voorliefde voor een weelderige, haast barok aandoende klankstijl.

Door politiek geëngageerde werken, waarin zich zijn communistische overtuigingen en sympathie voor de studentenbeweging manifesteren, werd Henze nog meer het mikpunt van kritiek van het westerse muzikale establishment.

Toen het serialisme een doodlopende weg bleek te zijn en de grenzen tussen Oost en West begonnen af te brokkelen werd Henze gerehabiliteerd. Door compositieopdrachten van het Koninklijk Concertgebouworkest was hij ook regelmatig te gast in Amsterdam. De componist overleed in 2012 op 85-jarige leeftijd in zijn villa in het ten zuiden van Rome gelegen Marino.

Henzes vroege Kammersonate uit 1948 is gestoeld op zowel klassieke vormen als avant-gardistische elementen die ontleend zijn aan Schönbergs twaalftoonstechniek. Artistiek gezien een compromis, want na zijn vertrek naar Italië was de componist minder bang om terug te grijpen op traditionele stijlen. Het uit een twaalftoonsreeks opgebouwde melodische thema in het eerste deel Allegro assai valt in de volgende delen steeds meer uit elkaar en is dan nauwelijks meer herkenbaar. Het keert pas in de (in 1963 toegevoegde) epiloog als vluchtige herinnering terug.

Wat de luisteraar vooral waarneemt zijn de karakters van de delen die overeenkomen met bekende klassieke voorbeelden: op een etude-achtig openingsdeel volgen een dromerig Dolce, con tenerezza, een somber Lento en een lichtvoetig Allegretto. Ook door het gebruik van vrij-tonale (atonale) en tonale klanken refereert Henze bewust aan de traditie. Zo wekt het dramatische es-klein-­akkoord in de inleiding van het Lento associaties met het pathetische ‘misterioso’ van menig langzaam deel van Beethoven. 

Toen Pjotr Iljitsj Tsjaikovski zijn Pianotrio in a klein, opus 50 componeerde was de ­periode van artistieke twijfels, van financiële onzekerheid en psychische conflicten in verband met zijn homoseksualiteit voorbij. In 1881-82 bracht de componist de meeste tijd in het buitenland door en vierde daar successen die hem ook in zijn Russische vaderland populairder maakten.

Uit Tsjaikovski’s gehele ­oeuvre – ook uit zijn enige pianotrio – blijkt dat hij zich oriënteerde op Europese klassiek-­romantische stijlen, die hij uiteraard naar zijn hand zette. Een historische kanttekening: in sommige Russisch-nationalistische kringen werd hem verweten meer een Europeaan dan een echte Rus te zijn. Maar Tsjaikovski was in eerste instantie componist.  

Het Pianotrio, opus 50 met de ondertitel ‘in memoriam aan een groot artiest’, is een eerbetoon aan een in 1881 overleden vriend, de pianist, dirigent en in kunstenaarskringen als bon vivant geldende Nicolaj Rubinstein. In het werk overheerst een toon van melancholie.

De compositie bestaat uit een dramatisch sonatedeel (Pezzo elegiaco) met als introductie een weemoedige cellomelodie, en een uitgebreid variatiedeel. In beide delen duikt een treurmars-thema op dat tenslotte in de alles samenvattende laatste variatie (Variazioni, Finale e Coda) terugkeert.

Compositorisch vertoont het werk raakvlakken met allerlei traditionele stijlen: het variatiedeel herinnert met zijn contrasterende episoden en stemmingswisselingen aan de romantische pianocycli van Robert Schumann. In variatiedeel VIII refereert Tsjaikovski aan de fugatechniek van Johann Sebastian Bach. Het gehele pianotrio bezit mede door zijn weelderige pianopartij een orkestrale allure.