Van Baerle Trio en Isabelle van Keulen spelen Schumann en Mozart

In 1785 bestelde de Weense uitgever en componist Franz Anton Hoff­meister drie pianokwartetten bij Wolfgang Amadeus Mozart. Slechts één daarvan, het Pianokwartet in g klein, KV 478, werd voltooid. Hoff­meister weigerde het werk te publiceren. Hij vond het te moeilijk en vreesde dat amateurmusici het niet zouden kopen. Gelukkig weerhield dat Mozart er niet van om het jaar daarop nog een tweede pianokwartet te componeren: het Pianokwartet in Es groot, KV 493. Hoffmeisters oordeel komt ons nu merkwaardig voor, maar de muzikale taal die Mozart in zijn beide pianokwartetten spreekt, was in die tijd volstrekt uniek. Tot dan toe had de piano in dergelijke composities de dominante partij terwijl de strijkers slechts als ‘begeleiders’ optraden. Op meesterlijke wijze verbond Mozart in zijn pianokwartetten echter de solistische virtuositeit van het pianoconcert met de intimiteit van het strijkkwartet met zijn vier gelijkwaardige stemmen. Viool, altviool en cello hebben alle drie de mooiste en meest interessante noten te spelen. Soms ook sluiten zij zich aaneen om een achtergrond te vormen voor de piano. Want hoewel het klavier zich op ‘gepaste’ momenten bescheiden terugtrekt, verliest het zich geregeld in parelende virtuositeit, zoals in het openingsdeel van het Pianokwartet in Es groot. In het langzame middendeel ontvouwt zich tussen piano en strijkers een tedere dialoog, terwijl de uitwisseling van materiaal in de vurige finale resulteert in een briljant spel van vraag en antwoord. Overigens gaf uitgever Artaria blijk van aanzienlijk meer lef en kennis van zaken dan zijn collega Hoffmeister: bij hem verschenen Mozarts twee pianokwartetten in 1787 alsnog in druk.

Ernő Dohnányi – beter bekend onder zijn verduitste naam, Ernst von Dohnányi – was van groot belang voor het Hongaarse ­muziekleven van voor de Tweede Wereldoorlog. Hij was een van de meesterpianisten van zijn tijd en ondernam niet alleen tournees in Europa, Rusland, de Verenigde Staten en Zuid-Amerika, maar gaf in Hongarije ook vele concerten als solist en kamermusicus. Na zijn vroege docentenjaren aan de Hochschule Berlin gaf hij les aan de Muziekacademie in Boedapest en werd er later directeur. Hij was vijfentwintig jaar lang chef-dirigent van het Boedapest Filharmonisch Orkest en leidde een tijdlang de muziek­afdeling van de Hongaarse radio. Als componist creëerde hij een aanzienlijk oeuvre, waarbinnen kamermuziek een speciale plaats innam. Anders dan zijn jongere landgenoten Béla Bartók en Zoltán Kodály werd hij ­nagenoeg niet beïnvloed door Hongaarse volksmuziek en bleef hij trouw aan de ­laatromantische stijl van componisten als Johannes Brahms – niet voor niets een bewonderaar van de jonge Dohnányi. De ­Sere­nade in C groot voor strijktrio opent traditioneel met een geanimeerde mars en met zowaar een vleugje couleur locale. De daaropvolgende Romanza valt vooral op door de gitaarachtige pizzicatobegeleiding van de lyrische melodie. Een stekelig fugato verleent het Scherzo een modernere sfeer. Een melancholieke hymne levert het basismateriaal voor het thema met (vijf) variaties. In de energieke Rondo-Finale wordt de openingsmars geciteerd.

Robert Schumann schreef in 1842 zoveel kamermuziek, dat het wel zijn ‘kamermuziek­jaar’ wordt genoemd. Hij begon aan zijn Pianokwartet in Es groot vlak nadat hij zijn Pianokwintet – eveneens in Es groot – had voltooid. De grote overeenkomst is dat de piano in beide werken over het algemeen de leidende partij is, terwijl de strijkers de pianist volgen of gezamenlijk een tegenpartij vormen. Het Pianokwartet in Es groot begint met een ‘vragende’ introductie, die wordt beantwoord met het vrolijke Allegro ma non troppo. Het energieke scherzo heeft verrassend genoeg twee triodelen. In het tweede trio zet Schumann met aanhoudende syncopen de luisteraar ritmisch op het verkeerde been. Het Andante cantabile laat de cello schitteren en bevat een opmerkelijke aanwijzing: Schumann laat de ­cellist op een bepaald moment zijn c-snaar een hele toon naar beneden stemmen, zodat deze een bes-pedaaltoon onder de andere stemmen kan spelen (veel cellisten doen dat omstemmen liever voordat ze aan het derde deel beginnen). De finale ten slotte opent als een fuga, maar gaat verder in sonatevorm en besluit het kwartet briljant en stijlvol.