Twintig jaar Belcea Kwartet!

Joseph Haydn waagde zich aan zijn eerste proeve met zijn Strijkkwartetten opus 3 uit 1764, de tijd dat het nieuwe genre langzaam ontkiemde. Vijfendertig jaar later, in 1799, het jaar van zijn laatste strijkkwartetten, was zijn vroegere ‘leerling’ Wolfgang Amadeus Mozart al zo’n acht jaar dood en begon zijn andere kortstondige leerling Ludwig von Beethoven aan zijn eerste kwartetten. Het was de tijd van Haydns beroemdste werken: de laatste van zijn 106 symfonieën, het oratorium Die Schöpfung, de Nelson-mis, en ook zijn laatste strijkkwartetten. Na zijn Strijkkwartetten opus 77 kon Haydn met veel moeite nog een half kwartet op papier krijgen, daarom zei hij het genre toen definitief vaarwel. Eigenlijk had hij zijn opus 77 met de gebruikelijke zes stuks zullen vullen, zo was de afspraak met zijn opdrachtgever prins Lobkowitz. Toch bleef het bij twee stuks. Had dat te maken met een andere bestelling van diezelfde prins? Want die had ook Beethoven gevraagd om een serie, nota bene Beethovens eerste zes kwartetten opus 18.

Terwijl Haydn nog aan zijn opus schetste en schaafde, circuleerden Beethovens geruchtmakende kwartetten al in de Weense huiskamers. Overal klonk bewondering en verbazing om deze totaal nieuwe, onbeteugelde en assertieve muziek. Was Beethoven zijn meerdere geworden? Trok Haydn daarom zijn handen definitief af van het strijkkwartet?

De zes verbazingwekkend gevarieerde strijkkwartetten van Béla Bartók zijn ware mijlpalen van het repertoire. En dat terwijl Bartók van huis uit pianist was. Verder bieden de werken doorkijkjes op de verschillende fases in zijn carrière als componist. Het genre omspant nagenoeg zijn hele carrière, met uitzondering van zijn laatste jaren in Amerika, hoewel hij ook daar schetste aan een nooit voltooid zevende strijkkwartet. In zijn jonge jaren had Bartók al geëxperimenteerd, maar pas het stuk dat hij op zijn zevenentwintigste losliet vond hij goed genoeg om te bewaren: het Eerste strijkkwartet. Wel had hij toen al zijn Rapsodie voor piano en orkest (1904) achter de rug, zijn Bagatellen voor piano en het Eerste vioolconcert (beide 1908), werken waarin naast echo’s van Richard Strauss en Claude Debussy steeds meer Bartóks eigen stem ging doorklinken.

Zo ook in het Eerste strijkkwartet. Daarnaast is goed te horen dat Bartók destijds al twee jaar intensief volksmuziek had verzameld en bestudeerd, bijvoorbeeld aan de melodieën en de ritmische gedrevenheid. De drie delen gaan zonder onderbreking in elkaar over. Rode draad door het langzame eerste deel is het smachtende beginmotief dat geleidelijk uitgroeit tot een polyfoon lijnenspel, met in het middendeel een dialoog op gang gebracht door de cello. Het tweede deel lijkt steeds op zoek naar zijn tempo en expressie, al is er houvast van een motief van herhaalde tonen. Duidelijke invloeden van ritmische volksmuziek zijn er pas in het laatste deel op initiatief van de cello. Maar dat is pas na de inleiding met unisonofiguren en solorecitatieven van de cello en viool. Aan het eind komen alle ideeën in een krachtige coda samen en besluit het kwartet met een positief akkoord.

In zijn zestien strijkkwartetten verlegde Ludwig van Beethoven, innovatief als altijd, de grenzen. En dat bij een genre dat zijn hoogtepunt en perfectie allang bereikt leek te hebben bij Haydn en Mozart. Na een pauze van dertien jaar pakte Beethoven in 1823 de draad weer op. Het was prins Nikolaus Galitzin (1794-1866), een fanatieke muziekliefhebber uit Sint-Petersburg en een begaafd cellist, die Beethoven in 1822 daartoe aanspoorde. Volgens Galitzin waren veel liefhebbers van Beethovens muziek sinds zijn volledige doofheid totaal vervreemd van zijn werk, zoals de Klaviersonate, nr. 32 in c klein, opus 111. Juist daarom nodigde Galitzin Beethoven uit het verwaarloosde strijkkwartet nieuw leven in te blazen.
En inderdaad leverde Beethoven met zijn opus 127, 130, 131 en 132 de laatste toppen van zijn kwartetkunst. Het eerste kwartet liet drie jaar op zich wachten en de eerste uitvoering werd een compleet fiasco. Het instuderen en spelen was geen sinecure geweest voor de spelers onder leiding van Ignaz Schuppanzigh, door Beethoven plagerig Falstaff genoemd. Een tweede poging onder leiding van Joseph Böhm, Beethovens ‘wakkere fiedelaar’, slaagde beter. Beethoven zelf was er niet bij, maar wachtte in een naburige kroeg op het nieuws, dat niet best was: het publiek was zeer kritisch. Zijn Strijkkwartet in cis klein, opus 131 schreef Beethoven in een tijd van grote zorgen om geld en gezondheid. Het werk telt zeven nauw met elkaar verbonden delen, en werd pas uitgegeven na Beethovens dood. Het kwartet betekende veel voor Beethoven, ook al omschreef hij het werk voor zijn uitgever ‘als bij elkaar gestolen van deze en gene.’ Het bestaat uit een meesterlijk fugatisch eerste deel, een uitgelaten scherzo, een ontroerend Adagio, een Andante met variaties, een snel scherzo en een duister langzaam deel. Het snelle slotdeel met zijn bruuske ritme brengt uiteindelijk verzoening en citeert het begin van het kwartet.


Clemens Romijn