Trio Weithaas - Vogt - Steckel: Schubert en Dvořák

Velen kennen Antonín Dvořák van zijn vrolijke en ­ritmische Slavische dansen of zijn beroemde Negende symfonie (‘Uit de Nieuwe Wereld’), gecomponeerd tijdens een langdurig werkverblijf in Amerika. Tussen de publicatie van deze werken zit een periode van vijftien jaar, waarin de Boheemse componist steeds vaardiger werd in zijn toonzetterij. Het Pianotrio in f klein is een werk uit deze periode.

De algehele toon van de compositie staat in schril contrast met Dvořáks vroegere werk. Ze klinkt grilliger en duisterder, minder zorgeloos dan bijvoorbeeld de voornoemde Slavische dansen. Volgens sommigen komt dit door persoonlijk leed in Dvořáks leven; zijn moeder was recent overleden en in de jaren daarvoor had hij ook alle drie zijn kinderen verloren. Het zou ook kunnen dat Dvořák met deze nieuwe stijl trachtte het ‘Slavische’ element, dat voorheen in zijn stijl vervlochten zat, teniet te doen. Wellicht was dit een reactie op een toename van anti-Boheemse sentimenten in Wenen. Hoewel de componist nooit open en bloot heeft toegegeven zijn stijl te hebben aangepast vanwege zulke vooroordelen, gaf hij in een brief aan de dirigent Hans Richter wel duidelijk aan zich bewust te zijn van het politieke klimaat: ‘Het Weense publiek lijkt bevooroordeeld te zijn tegen werken met een Slavische ondertoon.’

Desondanks waren er nog genoeg prominente Weners die Dvořák en zijn muziek steunden. Niet de minste was Johannes Brahms, die – hoewel hij slechts zeven jaar ouder was – dienst deed als mentor, zowel creatief als financieel. Zo wist Brahms ooit zijn Berlijnse uitgever ervan te overtuigen om met Dvořák in zee te gaan met de woorden: ‘[Dvořák] is een bijzonder getalenteerde man. Daarbij is hij arm! Neem het alstublieft in overweging.’ 

Het Pianotrio in f klein wordt soms wel het meest ‘brahmsiaanse’ werk in Dvořáks oeuvre genoemd, omdat zijn nieuwe stijl meer aansloot bij wat op dat moment gebruikelijk was onder Weense componisten. De componist heeft zich echter nooit uitgelaten over Brahms’ invloed op dit specifieke werk.

Of de duisternis in het pianotrio nu voortkomt uit dood, racistische tendenzen of Brahms, ze overheerst al vanaf het prille begin. De viool en de cello spelen samen een statige en sombere melodie, waarbij ze al snel ruw worden onderbroken door de piano. Deze spoort de strijkers hierna aan zoals een ervaren ruiter zijn paard aanspoort; soms lijkt het geheel in opzwepende crescendo’s uit de bocht te vliegen, maar alvorens het dier zich dood rent wordt er op tijd aan de teugels getrokken.

Tussendoor gloort er hoop in de vorm van langzame, melodieuze, haast vrolijke passages. Na de hectische eerste twee delen doet het derde deel dienst als een oase van rust, maar ook dit is van korte duur. Uiteindelijk keert de duisternis altijd terug en hoewel de Finale besluit in majeur voelt het alsof je genept wordt met schijnvrolijkheid.  

Het pianotrio werd in de negentiende eeuw een bijzonder populair genre. Toch begon Franz Schubert pas op zijn dertigste pianotrio’s te schrijven, maar toen schreef hij er ook meteen twee, in Bes groot en in Es groot. Het Pianotrio in Bes groot is een van zijn meest lichte en lyrische kamermuziekwerken. Het is verleidelijk te denken dat het werk voor de componist een zonnige afwisseling betekende met de donkere melancholie van de omstreeks die tijd gecomponeerde liedcyclus Winterreise.

Collega Robert Schumann was verrukt over het trio. Hij schreef dat een vluchtige blik op het werk alle misère van het menselijk bestaan doet verdwijnen. Echt schubertiaans zijn het lyrische en zingende karakter en de rijkdom aan harmonische verrassingen. De muziek is een spel tussen drie gelijkwaardige partners. In het openingsdeel contrasteert Schubert twee thematische groepen met elkaar. Een eerste energiek en zwierig thema waarin strijkers en pianist elkaar afwisselen wordt gevolgd door een veel lyrischer tweede thema, om de beurt toebedeeld aan piano en strijkers.

‘Een gelukkige droom’, zo noemde Schumann het tweede deel, het driedelige Andante met zijn wiegende ritme en zingende melodieën. Het begint met een cellosolo, waarna zich een verleidelijk duet tussen beide strijkers ontspint. Zorgeloosheid en vrolijkheid beheersen het Scherzo, vooral ook door de staccato articulatie. Het Trio, een strijkersmelodie met natikkende piano-akkoorden, is een onvervalst walsje.

De finale, door Schubert een Rondo genoemd, is geen rondo in klassieke zin. Het steeds terugkerende refrein is veel meer een spel met motieven uit de oorspronkelijke melodie. Het doet denken aan een rondedans waarbij de dansers steeds van richting wisselen. Het vormt een levenslustige afsluiting van een pianotrio dat Schumann de uitspraak ontlokte: ‘Een kostbare erfenis; de tijd produceert veel moois, maar niet snel een tweede Schubert.’