Trio Wanderer: Haydn, Schumann en Rachmaninoff

Een pianotrio werd in de tijd van Joseph Haydn ‘sonate voor klavier met begeleiding van viool en cello’ genoemd. De vioolpartij functioneerde ten dele als versterking van de melodielijn van de (forte-)piano en de cellopartij bestond overwegend uit het meespelen met de baslijn, een erfenis uit de traditionele basso-continuopraktijk.

Ook Haydns vijfenveertig pianotrio’s bezitten deze ‘ouderwetse’ rolverdeling tussen de instrumenten. De fortepiano was niet erg sterk van toon, zodat de steun van de strijk­instrumenten de klinkende ­compositie volume en duidelijke melodische contouren verleende.

Maar in bepaalde zettingen binnen het pianotrio kregen de strijkinstrumenten wel degelijk een zelfstandige rol, zoals de viool in het liedachtige Adagio van het Pianotrio in As groot.

Het Pianotrio in As groot, Haydns enige in die toonsoort, heeft een gewaagd harmonisch schema met escapades naar ver van As groot verwijderde toonsoorten. Zo wordt in het eerste deel, Allegro moderato, in een schijnreprise het hoofdthema in B groot gepresenteerd (vijf kruisen in plaats van vier mollen) en eindigt de doorwerking in Dis groot, waarbij Dis naar Es vertaald wordt en daarmee een solide basis voor de terugkeer naar As biedt.

Zowel in het Adagio – dat eveneens in een ‘verre’ toonsoort staat, namelijk E groot – als in het levendige laatste deel, een rondo-sonate, zijn in de melodie enkele harmonisch onverwachte tonen te horen. Het eerste deel heeft, voordat de toonsoorten in de doorwerking in beweging komen, een eveneens onverwachte lange pauze. Dit draagt bij aan de mening dat de eerste twee delen van het gedistingeerde Pianotrio in As groot een wat contemplatief karakter hebben.

Robert Schumann componeerde zowel het Eerste pianotrio in d klein, opus 63 als het Tweede pianotrio in F groot, opus 80 in 1847; zijn Derde pianotrio in g klein, opus 110 stamt uit het jaar 1851.

Aangezien de piano Schumann het meest na aan het hart lag – en zijn vrouw Clara een beroemde concertpianiste was – is het niet zo verbazingwekkend dat de piano de drijvende kracht van de trio’s is, waarbij de strijkers de pianopartij volgen of er samen tegenwicht aan bieden.

Het Eerste pianotrio wordt algemeen beschouwd als het sterkste van de drie. Schumann begon er een paar dagen voor zijn verjaardag (8 juni) aan, en nam er naar eigen zeggen uitgebreid de tijd voor. ‘Vroeger schreef ik praktisch al mijn kortere werken in een soort bezetenheid en voltooide ik er vele haast ondenkbaar snel. […] Vanaf 1845 ontwikkelde ik een nieuwe methode van componeren, waarbij ik alles in mijn hoofd bedacht en uitwerkte.’

Het leverde een compositie op die romantisch van stijl is, maar met een grote rol voor contrapunt (de oude kunst van het combineren van verschillende melodische lijnen). De componist had de schets alsnog in tien dagen klaar op 16 juni en presenteerde het volledige werk aan Clara op haar verjaardag, 13 september.

Kort erna voerde zij het trio voor het eerst uit tijdens een besloten concert, samen met twee strijkers uit de Dresdner Hofkapelle. De pianiste was erg te spreken over de nieuwe pennenvrucht van haar echtgenoot: ‘Dit werk klinkt alsof het is gecomponeerd door een aanstormend talent, zo jeugdig en krachtig en tegelijkertijd zo meesterlijk uitgewerkt. Het eerste deel is een van de fraaiste die ik ken.’

Serge Rachmaninoff schreef twee pianotrio’s. Beide schreef hij op jonge leeftijd, vlak na elkaar, en beide kregen als titel Trio élégiaque.

Het laatste was een persoonlijk rouwdicht. Op 6 november 1893, enkele dagen na de première van zijn Zesde symfonie, ‘Pathétique’, stierf Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, 53 jaar oud, aan een cholera-infectie. Op dezelfde dag begon de twintigjarige Rachmaninoff met de compositie van zijn Trio élégiaque in d klein ter nagedachtenis aan de componist.

Tsjaikovski was zijn grote voorbeeld en diens dood raakte hem diep. Het schrijven van het trio viel hem zwaar: ‘Ik beefde voor elke zin en soms streepte ik alles door en begon weer opnieuw te denken…’ Over het resultaat was hij ontevreden en er volgden verscheidene herzieningen.

Dramatisch en tragisch klinkt het openingsdeel, dat begint met een zich obsessief herhalend lamento van dalende tonen in de pianobegeleiding. Het tweede deel bestaat uit een set van acht variaties op basis van een thema uit een eerder geschreven ­orkestfantasie, waar Tsjai­kovski diep van onder de indruk was. Langzame en scherzoachtig snelle passages wisselen elkaar af.

In de lange piano-inleiding van de finale wordt de affiniteit van Rachmaninoff met de piano hoorbaar. Ter afsluiting laat hij het klagende openingsthema uit het eerste deel terugkeren.