Trio Shaham Erez Wallfisch: Dvořáks 'Dumky' Trio

In het jaar waarin hij Amerikaans staatsburger werd, 1924, componeerde Ernest Bloch de Drie nocturnes. De in Genève geboren, in diverse Europese steden opgeleide en in 1916 naar de Verenigde Staten uitgeweken Jood was destijds directeur van het mede door hem opgerichte Cleveland Institute of Music.

Eerder was hij verbonden geweest aan de Mannes School of Music in New York City (1917-20) en van 1925 tot 1930 zou hij het San Francisco Conservatory of Music leiden. Hij dirigeerde bovendien al in 1917 en 1918 de belangrijkste Amerikaanse orkesten.

Het waren ‘bijbanen’ die de componist beter pasten dan het werk dat hij in Zwitserland had gedaan voor de firma in toeristenartikelen (denk koekoeksklokken) van zijn vader. Blochs stijl van componeren was niet vernieuwend, noch vertegenwoordigde hij een bepaalde school of stroming, maar zijn muziek is heel persoonlijk. Zijn oeuvre reikt van opera (Macbeth, in 1910 in première gebracht in Parijs) tot kamermuziek (Suite voor altviool, vijf strijkkwartetten).

Hij componeerde prijswinnende eerbetonen aan zowel zijn vaderland – Helvetia: a Symphonic Fresco – als aan zijn tweede thuisland – America: an Epic Rhapsody, met een door het publiek te zingen slot-anthem, en experimenteerde met Aziatische toonsystemen, Frans impressionisme, neoclassicisme, kwarttonen en serialisme.

Bekend bleef Bloch vooral door zijn Joods-geïnspireerde composities: de Israël-symfonie, het vioolstuk Baal shem, From Jewish Life en de Méditation hébraïque (allebei voor cello en piano) en met name Schelomo, symfonisch gedicht en celloconcert in één.

De zangerige cello-opening van de tweede van de Drie nocturnes doet denken aan het laatstgenoemde werk. Dit Andante quieto is een gedragen wiegenlied met een volkse hoofdmelodie die in alle drie de instrumenten wordt geïmiteerd.

De wat mysterieuze eerste nocturne werkte daarvóór als een zoekende prelude waarin na een lage piano-opening exotisch aandoende klanken opduiken en de wetten van de tonaliteit niet al te streng gelden. De derde nocturne is ‘tempestoso’, stormachtig, met een motorisch ritme met een hint van jazz – een invloed die bij veel klassieke componisten in die jaren opgeld deed. In het middendeel van deze derde nocturne komt de melodie van de tweede nog even terug.

tekst: Liesbeth Houtman

Antonín Dvořák groeide op in een klein Boheems dorpje. Als jongen speelde hij viool in het dansorkest dat optrad in de dorpsherberg die zijn vader bestierde. De volksmuziek had hij dus al vroeg in de vingers. ‘Alle Slaven houden van muziek’, vertelde hij eens in een interview.

‘Ze kunnen de hele dag in het veld werken, maar ze zijn altijd aan het zingen en de ware muzikale geest brandt vurig in hen. En wat houden ze van dansen! Op zondag, als de kerk is uitgegaan, beginnen ze muziek te maken en te dansen, vaak tot vroeg in de volgende ochtend.’

In het Pianotrio in e klein, ‘Dumky’ zie je de dansende Bohemers met hun fleurig uitgedoste vrouwen en meisjes voorbijkomen. Het werk is een aaneenschakeling van zes dumky, meervoud van dumka, een van oorsprong Oekraïenseballade die door Dvořák werd gekoppeld aan een typisch Slavische melancholie en temperament. 

De muziek bezit een sterk verhalend karakter, waarbij de cello vaak op de voorgrond treedt. Dvořák had voor het stuk dan ook een bijzondere cellist in gedachten: de Tsjech Hanuš Wihan (1855-1920), voor wie hij later ook zijn beroemde Celloconcert zou componeren. 

De finale is het meest avontuurlijke deel. Geheimzinnige momenten veranderen plotseling in eenvoudige volkse muziek en een lyrische melodie gaat over in een spannende, opzwepende passage. 

Het ging Dvořák voor de wind toen hij in 1891 dit vierde en laatste pianotrio componeerde, en dat is te horen in de ongelooflijke melodieusheid van het werk. Johannes Brahms, een belangrijk promotor van

Dvořák muziek, beweerde ooit hevig jaloers te zijn op ‘de ideeën die deze knaap zomaar komen aanwaaien’. En inderdaad, wie het ‘Dumky’-trio hoort, kan alleen maar concluderen: wat een rijke geest!

tekst: Anneloes Brand

In 1812 schreef Franz Schubert zijn ­eendelige Pianotrio in Bes groot, D 28 als student van Antonio Salieri en noemde het ‘Sonatensatz’. Vijftien jaar erna componeerde hij twee ­‘echte’ pianotrio’s, waarvan het lijvige Piano­trio in Bes groot, D 898 het eerste is. In deze laatste jaren van zijn te korte leven leed de componist aan syfilis. De liedcyclus Winterreise uit 1827 is een van die composities die zijn gevoelens van eenzaamheid, droefenis en wanhoop reflecteren.

Maar anders dan sommige componisten die hun persoonlijke leed ventileerden, was Schubert ook in staat zijn somberheid opzij te zetten en muziek te produceren die een geheel andere toon aanslaat. Zijn Pianotrio in Bes groot uit hetzelfde jaar is opvallend zonnig en zorgeloos. Elk van de drie instrumenten werd royaal bedeeld: de piano zingt er vrolijk op los en mag ook zijn bravourekant tentoonspreiden. De strijk­instrumenten, waarvan de cello zelfs een beetje bevoorrecht lijkt, hebben beide een volle en dankbare taak. 

Pianist Karl Maria von Bocklet, violist Ignaz Schuppanzigh en cellist Josef Lincke ­hielden het trio ten doop op 28 januari 1828 ­tijdens een Schubertiade, een besloten concert onder vrienden van de componist. Maar zoals zoveel van Schuberts kamermuziek werd het Pianotrio in Bes groot postuum uitgegeven: in 1836, acht jaar na zijn dood.

Vakgenoot Robert Schumann was er bijzonder van onder de indruk en schreef: ‘Eén blik op Schuberts Trio doet de problemen van het menselijk bestaan verdwijnen. De wereld is weer fris en nieuw… Het eerste deel is een en al charme, intiem… Het Andante is een gelukzalige droom, een golvende stroom van menselijke emotie… Kort gezegd, het Trio in Bes is vrouwelijk, lyrisch.’