Trio Schwizgebel/Beilman/Hakhnazaryan in Mendelssohn

Doordat Joseph Haydn vaak de ‘vader van het strijkkwartet’ wordt genoemd, zou je haast vergeten dat hij ook zo’n belangrijke rol voor het pianotrio vervulde. Misschien lag dit ook aan de vorm van het genre in die tijd: de klavierpartij was zo dominant dat de werken nog vaak als klaviersonates werden gezien. Ze werden dan ook wel aangeduid als ‘sonate voor klavecimbel of fortepiano, begeleid door viool en cello’. Alhoewel de viool gaandeweg een individuelere rol krijgt, is het klavierinstrument de dominante figuur en doet de cello vaak niet meer dan diens baslijn verdubbelen; van gelijkwaardige partners is dus nog geen sprake. Haydn schreef zo’n 45 pianotrio’s – niet alleen een bewonderenswaardig aantal, maar ook indrukwekkend vanwege hun diversiteit en vernuftigheid. 

In de jaren negentig van de achttiende eeuw verbleef Joseph Haydn tweemaal geruime tijd in Londen, voerde er zijn werken uit tijdens de bekende Salomonconcerten en schreef er diverse meesterwerken, waaronder zijn twaalf ‘Londense’ symfonieën. -Tijdens zijn tweede bezoek aan Londen in 1794-95 componeerde Haydn ook enkele pianotrio’s, die hij later in sets van drie liet uitgeven en aan een dame opdroeg. Zijn Pianotrio in fis klein is de laatste van drie pianotrio’s opgedragen aan Rebecca Schroeter, de weduwe van pianist/componist Johann Samuel Schroeter. Gezien de pianopartijen van de drie trio’s was Rebecca geen onverdienstelijk pianiste. Tijdens Haydns verblijven in Londen had ze les van de Oostenrijkse meester en uit briefwisselingen tussen de twee blijkt dat ze bijzonder op elkaar gesteld waren. Haydn bekende later zelfs aan zijn biograaf dat hij met Rebecca had willen trouwen als hij nog single was geweest.

Haydns muziek zit vol inventiviteit en speelsheid. Het pianotrio in de ongebruikelijke toonsoort fis klein verandert subtiel van sfeer en ondanks de melancholieke gedeelten is het over het geheel toch levendig. Het langzame deel is hetzelfde, alhoewel in een andere toonsoort, als dat van Haydns Symfonie nr. 102, maar het is onduidelijk voor welk werk hij deze muziek oorspronkelijk schreef. De menuet-achtige stijl van de Finale was niet ongebruikelijk voor die tijd; ook hier vinden we Haydns persoonlijke touch en subtiliteit in sfeer.  

Het Eerste pianotrio in d klein uit 1839 (zes jaar later gevolgd door zijn tweede en laatste) is een uitstekend voorbeeld van Felix Mendelssohns muzikale vakmanschap. In dit vierdelige werk weerklinken de kwaliteiten van de Weense klassieke componisten, in wiens traditie hij was geschoold: regelmatig gevormde frases, een moeiteloze beheersing van de sonatevorm en een onberispelijk gevoel voor galante muzikale expressie.

Maar deze transparante mozartiaanse opbouw overgoot Mendelssohn met een flinke dosis Romantiek: het klankrijke trio staat bol van de lyrische, zangerige melodieën – vooral voor viool en cello, die hier gelijke partners zijn – en de pianopartij is bijzonder virtuoos. Het Eerste pianotrio werd een van Mendelssohns meest geliefde kamermuziekwerken. Robert Schumann was een van de vroegste bewonderaars. In zijn recensie noemde hij Mendelssohn ‘de Mozart van de negentiende eeuw’. Hij bestempelde het trio als een meesterwerk van zijn tijd en voorspelde: ‘Het is een uitzonderlijk mooie compositie die onze klein- en achterkleinkinderen nog jaren zal plezieren.’

Mendelssohns Eerste pianotrio is vanaf het begin vervuld van romantisch vuur. De voortstuwende pianopartij geeft het openings-Allegro een rusteloze energie. Het eropvolgende Andante con moto tranquillo heeft veel weg van een ‘Lied ohne Worte’, zoals Mendelssohn deze voor piano solo componeerde. Het Scherzo is zoals we van Mendelssohn gewend zijn: fantasierijk, elfachtig en halsbrekend snel. De Finale, waarin energieke, ritmisch gedreven gedeelten en dichterlijke passages elkaar afwisselen, besluit het werk op glorieuze wijze.

Robert Schumann schreef in 1842 zoveel kamermuziek, dat het wel zijn ‘kamermuziek­jaar’ wordt genoemd. Hij begon aan zijn Pianokwartet in Es groot vlak nadat hij zijn Pianokwintet – eveneens in Es groot – had voltooid. De grote overeenkomst is dat de piano in beide werken over het algemeen de leidende partij is, terwijl de strijkers de pianist volgen of gezamenlijk een tegenpartij vormen. Het Pianokwartet in Es groot begint met een ‘vragende’ introductie, die wordt beantwoord met het vrolijke Allegro ma non troppo. Het energieke scherzo heeft verrassend genoeg twee triodelen. In het tweede trio zet Schumann met aanhoudende syncopen de luisteraar ritmisch op het verkeerde been. Het Andante cantabile laat de cello schitteren en bevat een opmerkelijke aanwijzing: Schumann laat de ­cellist op een bepaald moment zijn c-snaar een hele toon naar beneden stemmen, zodat deze een bes-pedaaltoon onder de andere stemmen kan spelen (veel cellisten doen dat omstemmen liever voordat ze aan het derde deel beginnen). De finale ten slotte opent als een fuga, maar gaat verder in sonatevorm en besluit het kwartet briljant en stijlvol.