Trio Gerhardt, Orlowsky & Ben-Ari: Brahms & Beethoven

‘Voordat ik begin met werken, moet ik iets te eten hebben’ is de openingszin van een luchtig, zeer populair trio uit Joseph Weigls opera L’amor marinaro, in de herfst van 1797 in Wenen in première gebracht. Naar verluidt verzocht klarinettist Franz Joseph Bähr het aanstormend compositietalent Ludwig van Beethoven een trio voor klarinet, cello en piano te schrijven en suggereerde hij voor het derde deel de melodie ‘Pria ch’io l’impegno’ te gebruiken.

Zo gezegd, zo gedaan. Beethoven droeg de publicatie in 1798 op aan gravin Maria Wilhelmine von Thun-Hohenstein, de schoonmoeder van een van zijn beschermheren, prins Karl von Lichnowsky. Het Trio in Bes groot is, zeker voor Beethovens doen, een charmant, zonnig werk, alhoewel sommige tijdgenoten er toch moeite mee hadden. De Allgemeine Musikalische Zeitung oordeelde dat het trio ‘op verschillende momenten niet makkelijk, maar toch vloeiender dan menig ander werk van deze componist’ was.

Inderdaad, op het levendige eerste deel met diverse abrupte wendingen en harmonische verrassingen volgt een prachtig zangerig Adagio. En in de finale – het operathema met negen variaties en een coda – etaleert Beethoven evenzeer zijn pianistische vaardigheden als zijn variatiekunsten. Weigls operamelodie was zo populair dat zij door diverse componisten werd hergebruikt en in Wenen op straat werd gezongen en gefloten. Een echte ‘Gassenhauer’ (hit) dus, en zo kwam Beethovens trio aan zijn bijnaam. Het ‘Gassenhauer’-trio wordt ook vaak uitgevoerd met viool in plaats van klarinet.

De Sonate voor klarinet en piano was een van Francis Poulencs laatste werken. Het was zijn bedoeling in totaal vier sonates voor houtblazers te componeren, elk opgedragen aan een overleden collega, maar door zijn eigen onverwachte overlijden kwam hij niet verder dan drie.

Poulenc schreef deze sonate voor klarinettist Benny Goodman en droeg het werk op ‘ter nagedachtenis aan Arthur Honegger’, een van zijn collega’s van het componistencollectief Les Six. Goodman hield het werk ten doop op 10 april 1963 in Carnegie Hall in New York, met Leonard Bernstein aan de piano.

Het eerste deel heeft een wat paradoxale titel, Allegro tristamente (Snel en verdrietig), maar is vast en zeker een weerspiegeling van Poulencs gevoelens over de dood van Honegger, evenals de lyrische en sombere Romanza. De finale, met zijn afwisselende, rapsodische thema’s, is licht en wendbaar. Met deze combinatie van ernst en dwaasheid is de Sonate representatief voor Poulencs oeuvre en stijl.

Ohad Ben-Ari studeerde piano en compositie aan de universiteit van Tel Aviv en verhuisde in 1990 naar Frankfurt om zijn opleiding voort te zetten. In 1996 bracht zijn muzikale passie hem naar New York en later Los Angeles, waar hij als muziekproducent in pop en jazz werkzaam was.

Sinds 2010 is Berlijn zijn thuisbasis. Deze reis had zijn weerslag op zijn composities. Vanavond speelt de pianist/componist een van zijn eigen pianocomposities: Dehnung (Duits voor ‘uitrekking’). Het is het openingsdeel van Five Meditations, een multidisciplinair, interactief werk.

In het Sanskriet betekent yoga ‘verbinding maken’. Zonder dat iemand zijn stoel verlaat, zal Ben-Ari een bewustzijns-oefening met het publiek doen. De compositie, geïnspireerd door minimalistische, wereld- en elektronische muziek, dient hier niet alleen als kunstwerk, maar ook als gids voor de oefeningen. Ohad Ben-Ari bracht Five Meditations in 2018 tijdens zijn eigen ID Festival (ID staat voor ‘israelisch-deutsch’) in Berlijn in première, samen met yogadocente Anastasia Shevchenko. 

De laatste jaren van Claude Debussy’s leven waren niet bepaald gelukkig. De Franse componist had niet alleen met ziekte te kampen, maar was ook erg aangedaan door de Eerste Wereldoorlog. Eind 1915 wist Debussy zich in de kustplaats Pourville een tijdje te onttrekken aan de oorlog en componeerde hij enkele werken, waaronder de Sonate in d klein.

De sonate voor cello en piano was bedoeld als eerste van in totaal zes sonates voor verschillende bezettingen, maar uiteindelijk kon Debussy er slechts drie voltooien. De Sonate bevat een rijk palet aan kleuren. Alle drie de delen – Prologue, Sérénade en Finale, waarvan de laatste twee in elkaar overgaan – geven de indruk van een aaneenschakeling van taferelen.

Mysterieuze, impressionistische beelden in de langzame Prologue, intensiteit en exotiek door percussieve speelwijzen en andere klankeffecten (een shock voor Debussy’s tijdgenoten) in de spannende Sérénade, en de drukte van wereldstad Parijs in de uitbundige Finale.

Na de succesvolle première van zijn Tweede strijkkwintet in 1890 leek het Johannes Brahms een mooi moment om met pensioen te gaan. ‘Ik heb genoeg gewerkt; laat de jongere garde het nu maar overnemen’, zou hij hebben gezegd. Het jaar erop echter was de componist te gast bij de Meininger Hofkapelle, waar hij Richard Mühlfeld ontmoette.

Zijn bewondering voor de klarinettist wakkerde het vuur in hem weer aan. In de zomer van 1891 schreef Brahms in het schilderachtige Oostenrijkse bergdorp Bad Ischl het Klarinettrio in a klein en het Klarinet­kwintet in b klein, drie jaar later gevolgd door twee Klarinetsonates. Het zijn meesterlijke werken. Vriendelijk, melancholiek, warm nostalgisch en licht smartelijk – deze muziek past perfect bij de typische kenmerken van de kleurrijke klarinet.

Samen met Mühlfeld en cellist Robert Hausmann bracht Brahms het Klarinettrio in a klein, op 12 december 1891 zelf in Berlijn in première. De componist bewerkte de klarinetpartij ook voor altviool en liet beide versies het jaar erop publiceren door zijn uitgever Simrock.

Mühlfelds sensitieve spel was een onmiskenbare inspiratiebron, maar Brahms gaf alle drie instrumenten expressief materiaal voor een boeiend samenspel. Het vierdelige werk is als een ruwe bolster – de donkere, melancholieke en temperamentvolle Allegro-hoekdelen – met een zoete vrucht van binnen: het zangerige Adagio en het dansante Andantino grazioso (compleet met ‘jodelende’ klarinet).