Trio Armstrong Bielow Brendel: Mozart, Haydn en Fauré

tekst: Hugo Bouma

Net als met de symfonie en het strijkkwartet was het Joseph Haydn die met zijn vele werken in het genre de vorm en de conventies van het pianotrio standaardiseerde.

Hij schreef er in totaal 45, waarvan dit Pianotrio in E groot het voorlaatste is, het tweede in een set van drie die hij opdroeg aan de toen 27-jarige pianiste Therese Jansen Bartolozzi. De pianopartij is buitengewoon virtuoos en verkent de uitersten van het instrument; klaarblijkelijk was zij zeer getalenteerd.

Kenmerkend voor alle pianotrio’s van Haydn is een schijnbare disbalans tussen de rol van de piano en die van de twee strijkinstrumenten. Deze verdubbelen een groot deel van de tijd eenvoudigweg wat de piano speelt en hebben nauwelijks een onafhankelijke rol.

Dit is terug te voeren op de veel dunnere klank die de piano in Haydns tijd had. Juist doordat de melodie en de baslijn ondersteund worden door viool respectievelijk cello krijgt de piano de vrijheid om virtuoos en expressief te spelen.

Het eerste deel opent met pizzicato’s van de strijkers, en ook de piano imiteert dit geluid. Pas in het ‘antwoord’ van de piano komt de ware klank van het instrument naar voren. De rest van het deel ontvouwt zich als een soort pianoconcert, met virtuoze omspelingen van het thema.

In het middendeel grijpt Haydn bijna parodiërend terug op oudere stijlen. We horen een onophoudelijke, stugge baslijn waarboven zich een rijk geornamenteerde, barokke aria ontvouwt, grotendeels in sobere tweestemmigheid. Het afsluitende, opgewekte rondo zit, typerend voor Haydn, vol harmonische en ritmische verrassingen.

‘Als hij de honderd haalt, hoe ver zal hij dan gaan?’ Aldus de reactie van vrienden van de componist na het horen van het Pianotrio in d klein, dat Gabriel Fauré voltooide op 78-jarige leeftijd. Het werk viel op door zijn kracht en schijnbare eenvoud, hoewel het de componist grote moeite had gekost het te voltooien. Hij was al enkele jaren verregaand doof en zijn gezondheid was zwak. Tevens klaagde hij dat hij nooit lang achter elkaar kon werken voor hij werd overmand door vermoeidheid. Een jaar en een strijkkwartet later overleed hij, de honderd niet gehaald.

Binnen het Franse muzikale circuit gold Fauré lange tijd als een outsider die, in zijn jonge jaren, juist door terug te grijpen op middeleeuwse en Renaissancestijlen, de classicisten in Parijs tegen de borst stuitte. Later in zijn leven leken echter ook de modernistische invloeden van componisten als Maurice Ravel en Igor Stravinsky aan hem voorbij te zijn gegaan, en behield zijn muziek aldoor een quasi-religieus, dromerig karakter.

Door dit hele trio heen valt direct op hoe spaarzaam Fauré met zijn materiaal omgaat. Geen noot staat er te veel. Nergens geeft hij aan de verleiding toe de textuur op te vullen met ­nodeloze versieringen of virtuositeit. Ook vermijdt hij de extreme registers; men vermoedt dat zijn afnemende gehoor hem hierin parten speelde.

Het openingsdeel is te vergelijken met een stromende rivier, niet in de minste plaats door de continue, kabbelende pianobegeleiding. Van de eerste tot de laatste maat bouwt Fauré langzaam en gestaag aan een schijnbaar eindeloze melodie, die telkens herkenbaar is maar nergens hetzelfde. Ook het tweede deel is meditatief van karakter en verweeft telkens meerdere eindeloze, zangerige lijnen. Meerdere malen laat de componist de viool en de cello samen één lijn spelen en zo elkaars klank meer diepte verlenen. Na de uitgesproken herfstig­heid van de eerste twee delen is de finale opvallend energiek, en bij vlagen bijna zorgeloos. De muziek is opgewekt genoeg om te doen vermoeden dat de componist ervan zonder moeite de honderd zou kunnen halen.

De Franse barokcomponist Jean-Philippe Rameau verwierf vooral bekendheid met zijn tientallen opera’s, veelal met voor die tijd gedurfde onderwerpen en voorzien van bijzonder vooruitstrevende muziek. Binnen zijn een stuk beperktere instrumentale oeuvre vormt de serie Pièces de clavecin en concerts echter ook een hoogtepunt.

In tegenstelling tot de toen gangbare triosonates, voor twee melodie-instrumenten met basso continuo, geeft Rameau het klavecimbel in deze werken een volledig uitgeschreven en bij vlagen zeer virtuoze partij: vandaar ook de term ‘concert’ in de titel. Hiermee vormen de werken een voorloper van de latere pianotriovorm.

De verzameling omvat vijf suites van elk tussen de drie en vijf delen, geordend op toonsoort. De meeste ervan zijn zogeheten ‘karakterstukken’, met fantasievolle titels waarin Rameau verwijst naar bepaalde emoties, locaties of naar bekende tijdgenoten.

Hierin verraadt zich toch de operacomponist: puur abstracte muziek was aan hem niet besteed. In dit Vijfde concert flankeren twee vlotte delen, opgedragen aan de componisten Antoine Forqueray en Marin Marais, een bedachtzaam en gracieus stuk over een balletdanseres, Marie-Anne de Cupis.

De late pianotrio’s van Wolfgang Amadeus Mozart vormen, na de door Haydn gelegde fundamenten, onmiskenbaar de volgende stap naar volwassenheid van het pianotrio als genre. De ontwikkeling in de bouw van piano’s had niet stilgestaan en de nieuwe, krachtiger instrumenten maakten dat ook de strijkers een onafhankelijke, gelijkwaardige rol konden krijgen.

Daarnaast was Mozart toen hij zijn drie ‘grote’ trio’s schreef op de top van zijn kunnen: in dezelfde zomer van 1788 voltooide hij ook zijn drie laatste en grootste symfonieën.

Zo makkelijk als hem het componeren afging, zo lastig was zijn persoonlijke situatie geworden. Zijn vrouw Constanze was ziek en de behandeling was prijzig. Hun vierde kind overleed. Door oorlogen was men minder bereid geld te spenderen aan kunst.

Vanwege hun groeiende schulden was de familie Mozart vanuit het centrum naar een buitenwijk van Wenen verhuisd. Wellicht was het om deze redenen dat Mozart besloot een stel pianotrio’s te schrijven: dit genre was bij uitstek populair onder amateurs voor uitvoering in huiselijke kring en dat kon commercieel interessant zijn.

Het romantische beeld dat de muziek het persoonlijke leven van de componist moet weerspiegelen is op dit trio echter geenszins van toepassing. De muziek is opgewekt en opgeruimd, met reeds vanaf de openingsmaten een heldere structuur.

In het lange middendeel zinspeelt Mozart soms op duisterder klanken, maar dit is steeds van korte duur. Tot slot is in het lichtvoetige rondo duidelijk de erfenis van zijn mentor Haydn te horen.