Trevor Pinnock en Vilde Frang bij het Concertgebouworkest

Wie vanuit het huidige Nederland, dat al ruim zeventig jaar vrede kent, terugkijkt in de tijd, zal merken dat vrede in het verleden eerder uitzondering was dan regel. Terwijl de componisten van dit programma met hun ganzenveer hun muziek op papier zetten was er op enige afstand altijd wel een oorlog aan de gang.

door Clemens Romijn

Het tijdperk van de vanavond gespeelde werken was woelig en gewelddadig. En de drie componisten – Georg Friedrich Händel, Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart – kenden hun Europa als een voortdurend strijdtoneel, met hier en daar slechts een tijdelijke fermate van vrede. Waarna het kanonnengebulder weer een aanvang nam.

Natuurlijk liet de politieke realiteit sporen na in de partituren van de toondichters. Zij leefden en werkten in de nabijheid van de machthebbers die hun oorlogen uitvochten en waren van hen afhankelijk. Hun talenten werden ingezet voor politieke doeleinden, voor de klanken van de macht, voor triomf-geschal na een gewonnen oorlog, of voor plechtige vredesceremonieën.

Händel is daarvan wel het sterkste voorbeeld. Nog maar kort nadat ‘de Saksische reus’ voet aan land zette in Engeland bracht hij de Engelsen het hoofd op hol met de opera Rinaldo, met meeslepende materie over de razende Roeland uit het tijdperk van de middeleeuwse kruistochten.

De krachtmetingen tussen de christelijke en mohammedaanse werelden waren destijds, in 1712, even actueel als nu. Nog dichterbij was de ingewikkelde Spaanse Erfopvolgingsoorlog (1701 tot 1713/14), waarin naast Spanje, Frankrijk en Nederland ook Engeland betrokken was en die eindigde met de Vrede van Utrecht.

Ruim voor de feitelijke vrede werden in Londen al voorbereidingen getroffen voor Thanksgiving Services, prachtvolle religieuze diensten, als dankbetuiging voor de behaalde overwinning en de verworven vrede. De dank gold zowel God als de politieke macht.

Hiervoor schreef Händel in opdracht van het Engelse vorsten-huis zijn Utrecht Te Deum en zijn Utrecht Jubilate. En dat terwijl hij nota bene officieel nog in dienst was als Kapellmeister van de keurvorst van Hannover met wie de Engelse koningin Anne op gespannen voet stond.

Een andere bloedige oorlog waarin Engeland verwikkeld was – nu onder koning George I – was de Oostenrijkse Successie-oorlog (1740-1748). Daarin vochten onder andere Frankrijk, Pruisen en Spanje tegen de nieuwe Oostenrijkse keizerin Maria Theresia van Oostenrijk en haar bondgenoten.

Op een door mannen beheerst Europees politiek schaakbord werd de keizerin als te zwak beoordeeld om als vrouw een groot Habsburgs rijk te leiden. Belangrijke nieuwe agressor hier was de Pruisische koning Frederik II ‘De Grote’, die zijn kans zag en het Oostenrijkse Silezië inpalmde.

Met de Vrede van Aken kwam in 1748 een einde aan de oorlog. Voor die gelegenheid werd in april 1749 een reusachtig vuurwerk afgestoken in Green Park in Londen. De koning (inmiddels was George I opgevolgd door George II, eveneens uit Hannover) stond toe dat dit vergezeld zou gaan van Händels muziek. Voorwaarde: er mochten alleen ‘oorlogsinstrumenten’ worden ingezet zoals hoorns, trompetten en slagwerk.

Händel voerde heel eigengereid toch ook strijkers op en kon daar ondanks koninklijke druk niet van worden afgebracht. Het resultaat was een orkest van 100 man met behalve 40 strijkers 24 hobo’s, 12 fagotten, 9 hoorns, 9 trompetten en slagwerk: een voor die tijd machtig klankspektakel.

Händel was mordicus tegen een openbare repetitie, toch verzamelde zich een massa van maar liefst 12.000 mensen in Vauxhall. Door de enorme toeloop en chaos ontstond een drie uur durende verkeersopstopping op de London Bridge. De uiteindelijke uitvoering tijdens het vuurwerk was een groot succes, ondanks de regen. 

De opbouw van het stuk

Händel schreef toepasselijke muziek: stralend, in een krachtig D groot, majestueus. Een machtige klankpoort in Franse, gepuncteerde stijl opent het geheel. Ook de overige delen zijn in Franse stijl. Eerst een snelle Bourrée, gevolgd door een bedaard deinende siciliano die de vrede moet verbeelden. Dan een spetterend, natuurlijk door koperblazers overheerst vreugdestuk (La réjouissance:  vreugde). En ten slotte twee galante modestukken, twee menuetten, het eerste mild en klein bezet, en het tweede krachtig en stralend en met een tuttibezetting.

De Vrede van Aken was maar van korte duur, want al in 1754 vielen de Britten Frankrijk aan in Amerika (Franse en Indiaanse Oorlog), wat in Europa weer leidde tot de Zevenjarige Oorlog (1756-1763). Die begon in hetzelfde jaar dat in Salzburg Wolfgang Amadeus Mozart werd geboren. 

Toen hij eindigde was de kleine Wolfgang met zijn ouders en zusje Nannerl onderweg op de eerste grote tournee door Europa. Die voerde de familie door landen die eerder met elkaar in oorlog waren, zoals Frankrijk, Engeland en de Nederlanden, maar het nu (tijdelijk) hadden bijgelegd. In Londen speelde Mozart voor de Engelse koning George II muziek van diens favoriete componist Mr. Hendl. 

Tien jaar later sleet hij zijn dagen als concertmeester van de hofkapel van de aartsbisschop van Salzburg, waar zijn vader vice-kapelmeester was. Vader Leopold mopperde over Wolfgangs geringe animo voor de viool:

‘Je schijnt geen viool gestudeerd te hebben. Dat doet me veel verdriet. Je weet zelf niet hoe goed je viool speelt, als je er tenminste eer inlegt en elegant, kernachtig en intelligent wilt spelen, ja, alsof je inderdaad de beste violist van Europa bent.’

Dankzij of ondanks die woorden schreef Mozart in 1775 het misschien wel beste vioolconcert uit de tweede helft van de achttiende eeuw: het Vijfde vioolconcert in A groot, KV 219. Het ademt de élégance van toen, de tijd van Johann Christian Bach, Dittersdorf, Vanhal, de vroege Haydn en Boccherini.

De pompeuze Barok is begraven, hier heerst een nieuwe bevalligheid. Mozart is kwistig met plotselinge dynamische accenten, met dramatische gestes als  ‘Mannheimer Rakete’ en ‘Mannheimer Seufzer’.

De enige associatie met ‘politiek’ is in het laatste deel, waar een lyrisch en sierlijk menuet tijdelijk uitmondt in een zwierige en heftige zigeunermuziek die het concert de bijnaam ‘Turks’ heeft bezorgd. Oostenrijkse elegantie en Ottomaanse wildheid verenigd in de muziek van een jongeman van negentien.

Het laatste werk is van een gepensioneerde Kapellmeister uit Wenen, die in Londen genoot van zijn nieuwe bestaan als freelancer, van het leven in de grote stad: Joseph Haydn. Hij was tweeënzestig toen hij in 1794 zijn Symfonie nr. 100 componeerde. Drie jaar eerder was zijn goede vriend Mozart overleden.

De bijnaam ‘Militaire’ slaat op de speciale geluidseffecten in het tweede en het laatste deel. Daar strooide Haydn met ingrediënten van de destijds in Oostenrijk populaire Turkse muziek: triangel, bekken en grote trom, zoals Mozart eerder deed in zijn exotische Die Entführung aus dem Serail.

Haydn mikte eerder op de associatie met de oorlog. Want ten tijde van de uitvoering werd Londen overspoeld door asielzoekers die het Franse schrikbewind van de wrede Robespierre ontvluchtten. Engeland, Oostenrijk, de Nederlanden en Spanje hadden nu de handen ineengeslagen tegen de Franse agressor. Het marsachtige tweede deel in Haydns symfonie is een arrangement van een deel uit een Notturno die Haydn in 1786 voor de koning van Napels schreef.

Tegen het einde klinkt een militair trompetsignaal dat zinspeelt op de actualiteit van toen. Bij de première onder Haydns leiding in Londen op 31 maart 1794 eiste het publiek een herhaling van dit deel. De recensent van de Morning Chronicle had zijn pen nauwelijks meer in bedwang. Hij hoorde soldaten marcheren, kanonnen bulderen, wapens kletteren en gewonden schreeuwen… Kortom, het helse tumult van de oorlog.