Thibaudet, Batiashvili & Capuçon: Mendelssohn en Ravel

Het pianotrio heeft zijn oorsprong in de solosonate uit de Barok: een stuk voor een melodie-instrument (meestal een viool) met begeleiding door een klavecimbel en een basinstrument. In de loop der muziekgeschiedenis krijgen deze onderstemmen een steeds grotere zelfstandigheid, en componisten van verschillende herkomst gaven het genre hun eigen kleur mee.

Sjostakovitsj: Eerste pianotrio

Dmitri Sjostakovitsj schreef zijn Eerste pianotrio in c klein toen hij amper zeventien jaar oud was. Door de vroege dood van zijn vader moest hij in die periode brood op de plank brengen voor zichzelf, zijn twee zussen en zijn moeder. Hij deed dat als pianist in filmhuizen en vaudevilletheaters.

Voor de briljante conservatoriumstudent betekende het improviseren en componeren bij films een beproeving. Soms viel hij in slaap in de cinema maar af en toe slaagde hij erin om tijd te stelen voor zijn eigen aspiraties.

Volgens een getuigenis van zijn jongste zus repeteerde hij zijn Eerste pianotrio in de bioscoop als begeleiding voor een film, bijgestaan door zijn vrienden, de violist Venyamin Sher en de cellist Grigori Pekker. Zo maakten zij zich deze vroege compositie eigen, ongeacht de reacties van het publiek. Sjostakovitsj droeg dit trio op aan zijn toenmalige verloofde Tatjana Glivenko.

Dit compacte, eendelige jeugdwerk bevat al duidelijk de kiem van de ontwrichtende stemmingswisselingen die in zijn latere werken zo frappant naar voren komen. In de uitgerekte melodische frasen, de brutale scherzando-­stijl en opzettelijk wijde textuur zijn reeds alle essentiële Sjostakovitsj-­elementen aanwezig.

Men kan zich echter niet van de indruk ontdoen dat deze karakteristieken soms wat onsamenhangend in het rond zijn gestrooid en dat het geheel nog mankeert aan de fijne gradaties van ironie die later het handelsmerk van de componist zouden worden. Opvallend is ook de breedvoerige climax net voor het slot, alsof in gigantische letters het einde op het witte doek wordt afgetiteld.

De publicatie van dit eerste trio werd pas na de dood van Sjostakovitsj samengesteld uit verschillende onvolledig gebleven ­autografen. Zijn leerling Boris Tischenko vervolledigde de laatste ontbrekende maten.

De muziek van Johann Sebastian Bach (1685-1750) was van grote invloed op Felix Mendelssohn. Hij besteedde vele uren aan het bestuderen van fuga’s en koralen van de oude meester. Ook van invloed waren de Weense klassieke componisten, in wiens traditie hij was geschoold. Hij adopteerde hun transparante vorm en opbouw, maar overgoot deze met een flinke dosis Romantiek.

Het Scherzo is zoals we van Mendelssohn gewend zijn: fantasierijk, elfachtig en halsbrekend snel

Verder was religie voor Mendelssohn van groot belang. Zijn familie was Joods, maar nam de naam Bartholdy aan en bekeerde zich tot het christendom in 1822 om het leven in Berlijn te vergemakkelijken. Al deze elementen komen terug in Mendelssohns Tweede pianotrio in c klein, opus 66, dat hij zes jaar na zijn Eerste pianotrio in d klein, opus 49 voltooide. Hoewel hij het werk als verjaarscadeau voor zijn zus Fanny had geschreven, droeg hij het bij de publicatie in 1846 op aan zijn vriend Louis Spohr. Deze toonaangevende violist/componist voerde het pianotrio, met Mendelssohn zelf aan de piano, diverse malen uit.

Net als het Eerste pianotrio is het Tweede vanaf het begin vervuld van romantisch vuur. De golvende motieven geven het openings-Allegro een rusteloze energie. Het erop volgende Andante is eigenlijk een ‘Lied ohne Worte’ en inderdaad zeer ‘espressivo’. Het Scherzo is zoals we van Mendelssohn gewend zijn: fantasierijk, elfachtig en halsbrekend snel – ‘een lastig niemendalletje’ volgens de componist zelf. In de glorieuze Finale verenigt Mendelssohn zijn Joodse afkomst (het dansante openingsthema) en zijn aangenomen geloof: hij verweeft een koraalmelodie in de muziek, die sterk doet denken aan de Lutherse koralen van Bach.

Maurice Ravel liep al zes jaar met plannen rond om een pianotrio te schrijven, maar pas in het voorjaar van 1914 begon hij daadwerkelijk aan zijn Pianotrio in a klein. Al gauw had de componist zijn harmonisch plan en de opzet klaar: de traditionele structuur met hoekdelen in sonatevorm, aangevuld door een scherzo (inclusief trio) en een langzaam deel.

Het eigenlijke componeren kwam niet erg op gang, maar dat veranderde toen Frankrijk in augustus bij de Eerste Wereldoorlog betrokken raakte. Ravel liet aan zijn leerling en vriend Maurice Delage weten: ‘Ik werk aan het trio met de beslistheid en helderheid van een bezetene.’

In september had hij het werk af en in oktober sloot hij zich bij het Franse leger aan. In het eerste deel komt Ravels Baskische achtergrond naar voren: het is gebaseerd op de zortziko, een Baskische dansvorm.

De titel van het scherzo, Pantoum, slaat op een Maleisische versvorm die door Franse schrijvers als Paul Verlaine en Charles Baudelaire was geadopteerd, waarbij de tweede en de vierde regel van een vierregelig couplet de eerste en de derde regel van een volgend couplet worden.

Het derde deel is een passacaglia, voortbouwend op de baslijn van acht maten tot een climax, waarna de muziek wegsterft.

In de sprankelende Finale spreidt Ravel zijn liefde voor wisselende maatsoorten tentoon: de partituur verandert geregeld van 5/4- naar 7/4-maat (ook een Baskische invloed). Bovendien laat hij viool, cello en piano zo klankrijk en gepassioneerd spelen, dat je je haast afvraagt of er niet stiekem meer dan drie musici zijn.