The myrthen ensemble: Songs to the moon

Tekst: Frits de Haen

Enkele dagen geleden, 12 januari om precies te zijn, was het volle maan – een moment in de maancyclus dat generaties heeft geïnspireerd. Dat allerlei romantische beelden heeft opgeroepen. Geen ander hemellichaam is zo vaak bezongen als de maan. Is het dan zo vreemd dat The Myrthen Ensemble er een programma aan wijdt?

Pianist Joseph Middleton: ‘Ik heb gemerkt dat het publiek houdt van thematische concerten, om het even of het rond een dichter gegroepeerd is of rond een historische gebeurtenis of rond een abstracter thema als de maan. Er is een overvloed van liederen over de maan, dus ik hoop dat dit programma laat zien hoe mensen ernaar kijken voor troost of voor inspiratie, of wanneer ze verliefd zijn enzovoorts.

Haar mysterie is iets dat ons mensen fascineert.’ Hij slaat de spijker op zijn kop. Bovendien is aan de maan van oudsher een symbolische betekenis toegekend, als moedergodin, hemelkoningin, als wederhelft van de zon.

En we kennen allemaal de invloed van de maan op de getijden, op het aantal bevallingen – en wat te denken van weerwolven-mythes? Zo vormt de maan – en in zijn algemeenheid: de nacht – een dankbaar onderwerp voor dichters en componisten.  

Het nachtelijk tableau van The Myrthen Ensemble begint met een achttal liederen van Johannes Brahms. Brahms schreef liederen gedurende het grootste deel van zijn leven: tussen zijn achttiende en zijn drieënzestigste (één jaar voor zijn dood) publiceerde hij 31 collecties met in totaal 196 sololiederen en een aantal duetten en ensembles – eerder geschreven liederen gingen helaas verloren.

Der Gang zum Liebchen toont al direct aan hoe belangrijk volksmuziek voor Brahms was: de tekst heeft een Boheemse oorsprong en is vrij vertaald door Josef Wenzig. Het laat bovendien een andere karakteristiek van Brahms horen, en dat is dat hij veel liederen strofisch componeerde, hooguit enigszins gevarieerd.

Dit ook om aan te sluiten bij het volkse ideaal? Met Walpurgisnacht zitten we in mysterieuzere aspecten van de nacht: de verering van de heilige Walburga heeft in verschillende culturen geleid tot diverse riten, variërend van vruchtbaarheidsfeesten tot heksensabbats. Brahms’ zetting voor twee sopranen verklankt een conversatie tussen moeder en dochter.

Hoeveel verschillende nachtelijke aspecten Brahms inspireerden, moge duidelijk zijn uit het bekende Vergebliches Ständchen: hier een eenvoudig volkswijsje en een onderwerp dat veel minder de haren te berge doet rijzen…

Dertien jaar voordat de jonge Brahms in Düsseldorf zijn opwachting maakte bij Robert Schumann, had de laatste Clara Wieck gehuwd. Dat jaar, 1840, zou de Schumann­istiek ingaan als het liederenjaar. Inderdaad ontstonden talloze liederen in deze onbezorgde periode, waaronder de bundel Myrthen waarnaar het ensemble zich vernoemd heeft.

Het was een ­huwelijksgeschenk voor ­Clara en kreeg terecht deze naam: de mirte is namelijk al sinds eeuwen het symbool voor liefde, geluk en vruchtbaarheid. In de bundel staan liederen die variëren van een bespiegeling over de lotusbloem tot twee Venetiaanse liederen vol verwijzingen naar gondeliers. Ook uit 1840 stammen de Vier Duette en de befaamde Liederkreis. Van later datum, 1849, is dan weer het Spanisches Liederspiel; het duet In der Nacht schildert dromerig de slapeloosheid van een smachtende geliefde.

Daarna maakt het Duitse repertoire plaats voor Engeland, Amerika, Polen en ­Spanje. Peter Warlock werd als Philip Heseltine in Londen geboren en ontwikkelde zich als autodidact. Hij verafgoodde Frederick Delius en had ook een grote achting voor de Nederlandse componist Bernard van Dieren – met beiden onderhield hij vriendschappelijke betrekkingen. The Night is op tekst van Hilaire Belloc en werd in 1927 gecomponeerd. Iets jonger dan Warlock is Elizabeth Maconchy.

Zij groeide op in Engeland en Ierland en studeerde onder anderen bij Ralph Vaughan Williams. Sun, Moon and Stars schreef ze in 1978, een jaar nadat ze onderscheiden was als Commander of the British Empire. 

Een pianistisch intermezzo brengt ons bij Samuel Barber, maar eveneens bij John Field (1782-1837) aan wie deze Nocturne een ere­saluut brengt. Barber schreef zijn hommage in 1959 en eert daarmee de man die Frédéric Chopin het genre van de nocturne schonk. Over Chopin gesproken: ook Josef Szulc werd in Polen geboren, en evenals Chopin verkaste hij later naar Parijs waar hij compositie en directie studeerde; ook was hij chef-dirigent van De Munt in Brussel.

Zijn Clair de lune stamt uit een bundel Dix mélodies op teksten van Paul Verlaine en werd gepubliceerd in 1907. Aan het einde van dit blokje vinden we de Catalaan Frederic Mompou. Ook hij studeerde in Parijs (vanaf 1911), waar hij jaren bleef hangen totdat zijn penibele financiële situatie hem in 1941 voorgoed deed terugkeren naar Barcelona. Damunt de tu només les flors uit Combat del somni ontstond een jaar na zijn terugkeer uit Parijs.

Met Camille Saint-Saëns’ Guitares et mando­lines uit 1890 zijn we bij het laatste chapiter van dit recital aanbeland. Dat brengt ons in Frankrijk. Hoewel? Saint-Saëns lijkt ons evenzeer in Spanje te houden, met zijn phrygische arabesken. Ernest Chausson droeg in 1883 zijn La nuit op aan zijn echtgenote Jeanne; ze waren nèt getrouwd.

Hun huwelijksreis ging naar Bayreuth, waar een heruitvoering plaatsvond van Parsifal die een jaar eerder in première was gegaan. Daarbij was ook Henri Duparc aanwezig. Uit diens kleine liederenoeuvre (zeventien stuks) klinkt La fuite uit 1871, het enige duet dat Duparc naliet. Dan was Reynaldo Hahn een vruchtbaarder componist met zijn tientallen liederencycli en losse ‘mélodies’. L’heure exquise komt uit Chansons grises uit 1887-90.

Na het duo Rêvons, c’est l’heure dat Jules Massenet componeerde in 1871 sluit het programma af met een aantal werken van Gabriel Fauré. Fauré groeide op in Montgauzy, bij Foix. Hij was van jongs af aan geïnteresseerd in muziek: uren bracht hij door aan het harmonium. Liederen schreef hij een groot deel van zijn leven: zijn eerste, Le papillon et la fleur, componeerde hij toen hij vijftien jaar was en zijn laatste ontstond drie jaar voor zijn dood, toen hij 76 jaar was.

De Tarantelle, het duet waarmee het recital besloten wordt, is een jeugdwerk; het dateert van 1863. Van later datum zijn Clair de lune (1887) en het duet Pleurs d’or (1896). Clair de lune orkestreerde hij een jaar later: volgens pianist Graham Johnson vormt dit Fauré-lied ‘voor veel mensen de kwintessens van de Franse melodie’.