Takács Kwartet speelt Ravel

Tekst: Christiane Schima

Naast de Eerste symfonie behoren de zes strijkkwartetten, opus 18 tot de meest representatieve werken uit Ludwig van Beethovens eerste scheppingsperiode. Toen de kwartetten ontstonden, leefde de meester uit Bonn sinds zeven jaar in Wenen. Het was een succesvolle en gelukkige tijd. De deuren van de ­adellijke huizen stonden voor hem open.

Een van zijn grootste mecenassen was vorst Lobkowitz, een leidende persoonlijkheid in de Oostenrijks-Hongaarse Donaumonarchie, wiens paleis het glansrijke culturele middelpunt van Wenen was. In dit paleis, dat tegenwoordig nog te bezichtigen valt, beleefden veel werken van Beethoven hun eerste uitvoering – in huisconcerten, want openbare premières waren toentertijd nog een zeldzaamheid.

De muziekminnende vorst was een van de eerste en trouwste mecenassen van de componist. Vandaar dat Beethoven talrijke werken aan hem heeft opgedragen, waaronder de Derde symfonie ‘Eroica’ en ook het Strijkkwartet in G groot, opus 18 nr. 2.

Het concert in het paleis van Lobkowitz was ongetwijfeld een bijzondere muzikale belevenis, want het uitvoerende kwartet – bestaande uit Schuppanzigh (vriend van Beethoven), Mayseder, Weiss en Linke – genoot een uitstekende reputatie.

Zoals alle onder het opusnummer 18 samengebrachte kwartetten is ook het tweede in G groot een zonnig werk. Bijzonder opmerkelijk is de muzikale eenheid van de vier delen van het kwartet, waarvan de thema’s zijn afgeleid van een eenvoudige gebroken drieklank.

Dit kenmerk, namelijk het thematisch uitbreiden van een basismotief, zou voor Beethovens latere scheppingsperiodes typerend worden. Ook beschikt het Scherzo al over de eigenschappen die Beethovens scherzo’s beroemd zouden maken: een grillige, hakkelige zetting en humorvolle ritmische accentverschuivingen.

Tekst: Anneloes Brand

Over een periode van veertig jaar componeerde Joseph Haydn een kleine zeventig strijkkwartetten. De twee kwartetten van opus 77 uit 1799 waren zijn laatste voltooide werken in dit genre; in 1803 begon hij opnieuw aan een strijkkwartet, maar hij voltooide slechts twee delen (opus 103).

Dat opus 77 niet uit het destijds gangbare aantal van zes kwartetten bestond, had misschien te maken met Haydns tanende gezondheid en het feit dat de componist tegelijkertijd bezig was aan zijn oratorium Die Jahreszeiten.

Niet dat de kwartetten ook maar enigszins aandoen als producten van een oude, vermoeide man. Het Strijkkwartet in F groot, opus 77 nr. 2 zit vol elan, verrassingen en meesterschap. Het eerste deel, Allegro moderato, begint elegant en eenvoudig, waarna Haydn zijn ideeën doordacht en vakkundig ontwikkelt. 

De twee middendelen staan in omgekeerde volgorde: het Menuet is niet het derde, maar het tweede deel. En dat niet alleen, het lijkt op het later gebruikelijke scherzo. Haydn haalt ritmische grappen uit met het boerendansachtige thema en zet de luisteraar diverse malen op het verkeerde been.

Het midden-Trio vormt er een groot contrast mee: het lijkt haast een slaapliedje. Het derde deel, Andante, begint met een statig duet voor eerste viool en cello. Later krijgen de andere twee strijkers het thema ook toebedeeld en wordt het contrapunt gecompliceerder. De Finale tot slot leent zijn karakter van een volksdans, de polonaise. 

Opus 77 werd in 1802 uitgegeven door Artaria in Wenen en opgedragen aan prins Joseph František Maximilian Lobkowicz (ook wel gespeld als Lobkowitz). De prins speelde zelf viool en cello (en zong ook) en werd een belangrijke mecenas voor het Weense muziek­leven – zie ook in het voorgaande zijn connectie met Beethoven.

Maurice Ravel voltooide zijn enige strijkkwartet in 1903 – achtentwintig jaar oud en ‘eeuwige student’ aan het Parijse conservatorium. Hij droeg het op aan zijn leraar, Gabriel Fauré, en zond het eerste deel ervan in voor de jaarlijkse compositiewedstrijd van het conservatorium.

De jury was niet onder de indruk en aangezien dit Ravels derde mislukte poging was, werd hij van school gestuurd. De jonge componist liet zijn Strijkkwartet in F groot toch tijdens een Société Nationale-­concert in maart 1904 in première brengen door het Heymann Kwartet.

Hoewel het werk positief werd ontvangen door het publiek, klaagden de critici dat het niet paste in de traditie van Ludwig van Beethoven en andere Duitse componisten. Ook Fauré was niet zo enthousiast: hij noemde de finale ‘gekunsteld, niet goed in balans, in feite een mislukking’. Claude Debussy daarentegen schijnt te hebben gezegd: ‘In naam van de Muziekgoden en in mijn belang, verander geen noot aan wat je hebt geschreven.’

Alhoewel Debussy en Ravel vriendschappelijk met elkaar omgingen, waren ze ook elkaars rivalen. Beide ‘impressionisten’ componeerden slechts één strijkkwartet (Debussy’s kwartet is van tien jaar eerder) en het is dan ook niet verwonderlijk dat ze vaak met elkaar vergeleken worden.

Allebei bevatten ze nieuwe harmonieën (gebaseerd op modaliteit), strijktechnieken en klankkleuren. Beide strijkkwartetten hebben een scherzo als tweede deel waarin pizzicato’s de boventoon voeren, een langzaam impressionistisch derde deel, en een cyclische opbouw waarbij thema’s worden hergebruikt om een eenheid te creëren.

Maar een belangrijk verschil is dat Debussy neigt naar impressionistische, bijna improvisatieachtige vrijheid en Ravel meer naar neoklassiek vakmanschap. Het Strijkkwartet in F groot wordt met zijn lyrische openingsdeel, swingende tweede deel, dromerige derde deel en gloedvolle finale gezien als een van Ravels meesterwerken.