Tabea Zimmermann, Isabelle Faust & Concertgebouworkest: Mozarts Sinfonia concertante

In dit concertprogramma zijn componisten van drie verschillende generaties bijeengebracht. Toen in het Italiaanse Pesaro Gioacchino Rossini ter wereld kwam, op 29 februari 1792, was een paar maanden eerder in Wenen Wolfgang Amadeus Mozart overleden, op 5 december 1791, vijfendertig jaar oud.

Mozarts goede vriend en mentor Joseph Haydn was in Londen toen hem het slechte nieuws bereikte en was volledig uit het veld geslagen. Hun laatste ontmoeting was bij het hartverscheurend afscheid eind 1790 geweest toen Haydn naar Engeland vertrok en Mozart hem de reis uit het hoofd probeerde te praten. Vergeefs. Terwijl Haydn in Londen onder luid applaus zijn Londense symfonieën dirigeerde, overleed Mozart.

Haydn, die qua leeftijd Mozarts vader had kunnen zijn, beschouwde Mozart als de grootste componist die hij in zijn leven had meegemaakt. Zelf had hij in Wenen in januari 1790 nog orkestrepe­tities van Così fan tutte onder Mozarts leiding bijgewoond. Nu wilde hij Mozarts muziek in Engeland promoten en liet hij zich vanuit Wenen bladmuziek opsturen door Mozarts geldschieter Michael Puchberg. Zo wilde hij op afstand iets goedmaken aan het vreselijke verlies voor de muziekwereld.

Rossini

Toen Haydn als man van in de zeventig zijn laatste jaren sleet in Wenen, zette een wonderkind van twaalf in Ravenna in drie dagen tijd zijn speelse en zangerige Sonates voor strijkers op papier. Ze ademen de geest van Haydn en Mozart, de muziek waarmee de jongen opgroeide.

Zijn naam: Gioacchino Rossini. Vier jaar na Haydns dood vestigde hij zijn naam als operacomponist met een geliefde voltreffer L’Italiana in Algeri, het werk van een man van eenentwintig, net als Mozart toen die zijn Sinfonia concertante componeerde. In de opera zeilt het Italiaanse meisje Isabella over de zee op zoek naar haar geliefde die als slaaf gevangen is door de vorst van Algiers. Als ze door schipbreuk in dat land terechtkomt wil de vorst haar opnemen in zijn harem. Maar zij is hem te slim af en zeilt er vandoor met haar liefje.

De Ouverture is beroemd om de opvallende opening met rustig getokkelde bassen, gevolgd door een luide uitbarsting van het volle orkest. Daarmee gaf Rossini een knipoog naar de verrassingseffecten in sommige symfonieën van Haydn, zoals nr. 94 ‘met de paukenslag’.

Vergelijkbare verrassingseffecten zijn te horen in de Ouverture van La gazza ladra (‘De diefachtige ekster’), een komische en bij vlagen ontroerende kaskraker die in heel Europa op de planken kwam, en zelfs in New York in 1830 onder de titel La pie voleuse. Omdat twee mannelijke personages uit de opera in het Franse leger dienen, heeft Rossini wat militaire ingrediënten aan zijn muziek toegevoegd. Natuurlijk met een flinke dosis ironie. Na een driedubbele tromroffel zet hij een ­bizarre marsmuziek in gang, die na korte tijd lijkt te worden weggehoond door een frivole deun in d klein.

Het slot van de ouverture heeft natuurlijk Rossini’s visitekaartje: het crescendo, het geleidelijk aanzwellen van het volume, zonder dat er aan de noten veel verandert. Een maximum aan effect zonder al te veel gepsychologiseer. Rossini: meester van het frivole en absurde.

Mozart

Wie denkt aan Mozart als uitvoerend musicus, ziet hem waarschijnlijk achter een klavecimbel of fortepiano zitten. En dat beeld klopt. Toch was Wolfgang door zijn vader Leopold van jongs af aan opgeleid als dubbeltalent. Hij speelde klavecimbel, viool en altviool en was vanaf zijn dertiende onbezoldigd concertmeester van de hofkapel van de aartsbisschop van Salzburg, waar zijn vader vice-­kapelmeester was.

Aangespoord door zijn vader trad Mozart in de jaren 1773 tot 1777 veelvuldig op als vioolsolist. Zo was Leopold ook de drijvende kracht achter het ontstaan van Wolfgangs Sinfonia concertante voor viool en altviool in Es groot, KV 364. Voor concertorganisatoren was dit ­genre erg aantrekkelijk, want het publiek zag graag de spectaculaire wedijver tussen de verschillende solisten. Wie weet hebben vader en zoon het stuk wel ten beste gegeven in Salzburg in 1779. Opvallend is de klank van de altviool, die een halve toon hoger is gestemd dan normaal, waardoor hij briljanter klinkt en onder meer dubbelgrepen gemakkelijker te realiseren zijn.

De gebruikelijke zonnige sfeer van het genre ademt het werk niet. Het Andante in c klein doet zelfs bijzonder droef en klaaglijk aan. Was dat een echo van de pijnlijke ervaringen tijdens de reis die Mozart in 1777/78 samen met zijn moeder maakte? In Mannheim, München en Parijs, op zoek naar opdrachten, oogstte hij slechts negatieve reacties. Hij werd verliefd op de mooie zangeres Aloysia Weber, de zus van zijn latere vrouw Constanze, die hem afwees. Intussen zette Leopold hem per brief onder druk: ‘Vooruit, naar Parijs met jou!’ Tot overmaat van ramp overleed Wolfgangs moeder in Parijs. In een zeer ontroerende brief bracht hij zijn vader van haar dood op de hoogte: ‘Mon très cher Père…’. Dat is de achtergrond van de prachtige Sinfonia concertante.

Haydn

Waarschijnlijk het beste concert in zijn carrière beleefde Joseph Haydn op 4 mei 1795, toen er in Londen maar liefst vier nieuwe werken ten doop werden gehouden: de symfonieën nr. 102 tot en met 104 en de Scena di Berenice. Twee dagen later werd het concert in The Morning Chronicle huizenhoog geprezen.

Bijzonder enthousiast ontvangen werd de Symfonie nr. 102 in Bes groot, tegenwoordig vreemd genoeg een van de minder vaak gespeelde van zijn late symfonieën – misschien omdat ze het zonder bijnaam moet doen. Toch is het langzame begin een wonder van een opening, met een zacht plechtig akkoord voor het hele orkest inclusief subtiele paukenroffel. Dan zet een wat dubbelzinnig strijkers­thema in dat nog op zoek lijkt naar zijn richting. Na een herhaling van het procedé barst het ­Allegro vivace los, dat een snelle gedaante is van het langzame begin, maar met een spannende uitwerking van twee thema’s, bij Haydn een zeldzaamheid.

Na de stormachtige coda van het eerste deel brengt het licht melancholieke Adagio zowel rust als avontuur. Want ook hier een ingewikkeld hoofdthema dat weliswaar zingt, maar hier en daar in een afgrond kijkt bij door koperblazers versterkte climaxen. Opnieuw is er verlichting voor de geest met een tamelijk luid scherzo-achtig Menuet, met in het trio mooie rollen voor hobo en fagot.

De prestofinale heeft een typisch snel strijkersthema à la Haydn, hier en daar onderbroken door kleine toefjes houtblazers. In de doorwerking nemen de contrasten tussen zacht en luid verder toe. Hier permitteert Haydn zich zoveel afwisseling van geestigheid en recalcitrante klankstoten, dat deze muziek nog volop voedsel bood voor zijn kortstondige leerling Ludwig van Beethoven en voor componisten van Franse opera-­ouvertures tot omstreeks 1850.