Symfonie Fantastique door het Koninklijk Concertgebouworkest

• Met deze ouverture opende Richard Wagner zijn opera 'Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg '
• Het stuk is eigenlijk een samenvatting van de opera over de ridder Tannhäuser: de instrumenten vertolken minnezangers en pelgrims

Tekst: Thea Derks

Richard Wagner componeerde zijn opera Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg voor het operahuis van Dresden, waar hij kapellmeister was van het hoftheater. In 1845 dirigeerde hij zelf de première, maar daarna bleef hij eraan sleutelen. Toen Napoleon III de opera in 1861 in Parijs liet uitvoeren, voegde Wagner een ballet toe en introduceerde hij Venus als handelend personage.

Tijdens een uitvoering in Wenen veertien jaar later liet hij de ouverture organisch overgaan in de opera zelf. Zijn leven lang bleef hij echter ontevreden en kort voor zijn overlijden zei hij tegen zijn echtgenote Cosima dat de wereld ‘nog mijn Tannhäuser te goed heeft’. In Nederland werd de opera voor het eerst uitgevoerd in 1858.

Tannhäuser vertelt het verhaal van de gelijknamige ridder, die na een jarenlange relatie met Venus terugkeert naar zijn groep van minnezangers. Tijdens een zangwedstrijd om de hand van Elizabeth onthult hij tot aller ontzetting zijn seksuele ervaring. Hij wordt op pelgrimstocht naar de paus gestuurd, die echter weigert hem te vergeven. Elizabeth sterft van verdriet, waarop ook Tannhäuser dood neerzijgt – en alsnog verlossing vindt.

Het orkest is ruim bezet met onder andere drie fluiten, drie trompetten, drie trombones en veel slagwerk. De ouverture geeft in kort bestek een samenvatting van de thema’s van de opera. Zo horen we meteen aan het begin in hout- en koperblazers het plechtstatige, aan Bach herinnerende gezang van de pelgrims. Opgewekte motieven in de houtblazers roepen de broederschap tussen de minnezangers op en broeierige strijkers evoceren de sensuele wereld van Venus. De heroïsche finale benadrukt dat de held zijn verlossing heeft gevonden.

• Franz Liszt schreef het symfonisch gedicht Orpheus ter introductie van een opera van Christoph Willibald Gluck 
• Een symfonisch gedicht is een orkestwerk met een niet-muzikaal onderwerp zoals een mythe of schilderij
• Orpheus gaat over de beroemde Griekse held Orpheus die de goden met lierspel verleidt en zijn geliefde Euridice mag ophalen uit het dodenrijk

In 1848 werd Franz Liszt kapellmeister aan het hof van Weimar. Hij leidde er niet alleen de concerten, maar gaf ook pianoles en promootte de muziek van componisten die net als hij streefden naar vernieuwing. Zo maakte hij een pianotranscriptie van Berlioz’ Symphonie fantastique en presenteerde hij geregeld opera-ouvertures van Wagner.

Net als zijn collega’s zette Liszt zich af tegen de muziek van de Weense Klassieken. Tegenover hun ‘absolute’ muziek plaatsten zij een meer verhalende stijl, die we overigens al herkennen in bijvoorbeeld de Zesde symfonie, ‘Pastorale’  van Beethoven. Maar het was Liszt die het symfonisch gedicht ontwikkelde: een ééndelig orkestwerk dat een verhaal vertelt. Tijdens zijn verblijf in Weimar componeerde hij er liefst twaalf.

Orpheus is nummer vier en ontstond in 1853-54, ter introductie van de opera Orfeo ed Euridice van Gluck. Het stuk duurt amper twaalf minuten, maar vangt in dit korte tijdsbestek de tragedie van de Griekse held Orpheus, die zijn geliefde verliest aan het dodenrijk en haar vergeefs poogt terug te halen. Orpheus was voor Liszt de verpersoonlijking van het creatieve genie: hij wist met zijn lierspel immers zelfs de stenen te ontroeren.

Delicate lijnen van twee harpen verbeelden het lierspel van Orpheus. De ingetogen orkestpartij wordt doordesemd met zoete, smachtende solo’s van houtblazers en viool. De sfeer is beschouwend en breekbaar. Geleidelijk wordt een climax opgebouwd, waarbij de afwisseling tussen majeur en mineur lijkt te verwijzen naar Orpheus’ gependel tussen boven- en onderwereld. Het stuk eindigt met etherisch wegstervende samenklanken.

Hoewel Hector Berlioz in eigen tijd weinig voet aan de grond kreeg in Frankrijk – hij dong vier keer vergeefs naar de felbegeerde Prix de Rome – geldt hij tegenwoordig als de belangrijkste Franse componist van zijn tijd.

Berlioz voerde zijn land muzikaal de Romantiek in en discussieerde over muziek met medevernieuwers als Franz Liszt en Richard Wagner. Hij is het prototype van de gekwelde kunstenaar die in eenzame afzondering zijn lijden sublimeert in muziek.

Literatuur speelde een grote rol in zijn leven en tijdens een uitvoering van Hamlet in 1827 werd hij getroffen door Shakespeares poëtische taalgebruik. Hij werd bovendien smoorverliefd op de Ierse actrice Harriet Smithson die de rol van Ophelia vertolkte. Zij moest echter weinig van hem en zijn muziek hebben en in 1830 componeerde Berlioz zijn ondubbelzinnig autobiografische en baanbrekende orkestwerk Épisodes de la vie d’un artiste, symphonie fantastique en cinq parties.

Weliswaar hadden ook andere ­componisten al verhalende muziek geschreven, maar Berlioz baseerde zijn hele stuk op één expliciet programma. We volgen de held in zijn opvlammende verlangen naar de geliefde, die zich ongrijpbaar toont en wier beeld hij ook tijdens een verblijf op het platteland niet uit zijn hart kan bannen. Hij droomt haar te vermoorden en bekoopt dit met zijn eigen onthoofding, waarop zijn geliefde hem in een woeste heksendans meevoert naar de hel.

Als eerste in de geschiedenis verrijkt ­Berlioz het orkest met harpen, klokken en een bas-ophecleide (tegenwoordig bastuba). Nieuw is ook de ‘idée-fixe’, een voorloper van Wagners leidmotieven. Een smachtende melodie representeert de onbereikbare geliefde en duikt in telkens andere orkestraties op.

Berlioz’ instrumentatie is uiterst vindingrijk. Zo horen we de dreunende gang naar het schavot in met sponzen bespeelde pauken, en verbeelden doffe pizzicato’s het wegstuiterende hoofd. Gruizige hoorns, diep grommende contrabassen en schrille klarinetten schetsen de nachtmerrie in het laatste deel. Doodsklokken en het obstinaat herhaalde Dies irae-motief voeren ons onverbiddelijk naar het tragische einde.