Strauss’ Heldenleben en Dvořáks Celloconcert

Tekst: Michiel Cleij

Toen Antonín Dvořák zijn Celloconcert in b klein componeerde was hij niet meer de schuchtere, provinciale musicus die hij twintig jaar eerder nog was. Dankzij het promotiewerk van zijn vriend Johannes Brahms kon hij ook buiten Tsjechië zijn naam vestigen; hij had een uitgever gevonden en steun gekregen van de gevreesde muziekcriticus Eduard Hanslick.

Behalve in Duitsland en Oostenrijk had hij ‘fans’ verworven in Londen en, sinds 1892, zelfs in New York: een conservatoriumdirectrice aldaar zag in Dvořák de ideale inspirator voor jonge Amerikaanse componisten en benoemde hem tot docent.

Tijdens die New Yorkse jaren – Dvořák zou er, met een korte onderbreking, tot 1895 blijven – verwerkte hij soms Amerikaanse volksmuziek in zijn composities, maar zijn eigen Slavische tongval zou hij nooit kwijtraken. In zijn Celloconcert zijn ‘amerikanismen’ ver te zoeken; het stuk klinkt volop (midden-)Europees. Anderzijds zou hij het nooit gecomponeerd hebben als hij de Amerikaanse cellist Victor Herbert niet had ontmoet.

Tot dat moment vond Dvořák een cello ongeschikt om als solo-instrument te fungeren: ‘Zijn plaats is in het orkest en in kamermuziek’ had hij een leerling uit zijn klas ingeprent. De hoge registers waren ‘nasaal’, de lage ‘te brommerig’. Maar toen hij Herbert een ­celloconcert van eigen makelij hoorde spelen sloeg de vonk over: het kón dus wel.

Weinig romantische componisten hadden zich aan een celloconcert gewaagd; het al bestaande concert van Robert Schumann had weinig weerklank gevonden en dat van Camille Saint-Saëns was buiten Frankrijk amper bekend.

Dvořák Celloconcert was dan ook een doorbraak in het ­concertrepertoire en een onmiddellijk succes. Toch bleef Dvořák reserves houden, zelfs na de geslaagde première en de reprises in andere zalen. ‘Ik mag blij zijn dat er mensen zijn die het willen spelen’, schreef hij in een brief.

Meesterlijk hanteert Dvořák de balans tussen het orkest en de cello, die in lage registers geen doordringende klank heeft en het snel aflegt tegen een akoestische overmacht. Even onberispelijk is de techniek; Dvořák was een goed violist, maar ging voor de fijne kneepjes van het cellospel te rade bij zijn vriend Hanus Wihan. 

Maar zoals altijd bij Dvořák zijn het de melodische vondsten die de show stelen – zelfs op dit onbekende terrein – en die zijn niet alleen voor de cello gereserveerd. De hoornsolo in de lange orkestintroductie van deel één behoort tot de mooiste melodieën die hij schreef (iets wat hij zelf ook vond).

In deel twee citeert hij zijn eigen lied Kéž duch mu˚j sám (‘Laat me alleen’), een compositie waar zijn schoonzuster Josefina verknocht aan was. Ooit was Dvořák verliefd op haar; nu hoorde hij dat ze ernstig ziek was. Toen hij uit Amerika terugkeerde kon hij haar nog ontmoeten voor ze stierf.

Het concert was min of meer voltooid, maar de ontroerde Dvořák herschreef de Finale: tegen het slot zingt een soloviool nog eenmaal dat lied, waarmee de virtuoze solocadens die je op zo’n punt zou verwachten plaatsmaakt voor een ingetogen, melancholieke ontknoping.

Ook op Johannes Brahms, in zijn laatste levensjaren en zelf uitgecomponeerd, miste het werk zijn effect niet. ‘Waarom wist ik niet dat het mogelijk is zó’n celloconcert te schrijven?’, schijnt hij gezegd te hebben. ‘Als ik daar eerder op was gekomen had ik het al lang gedaan!’

Tekst: Frits de Haen 

Richard Strauss componeerde het symfonische gedicht Ein Heldenleben in 1897-98, op vierendertigjarige leeftijd. Hij dirigeerde in die periode in Amsterdam het Concertgebouworkest, dat toen drie jaar onder leiding van Willem Mengelberg stond.

Strauss voerde er in oktober 1898 Also sprach Zarathustra uit en hij toonde zich verrukt over de klank en werkwijze van het orkest. Als dank voor wat hij in een brief aan zijn vader ‘de grootste triomf in mijn carrière’ noemde, droeg hij Ein Heldenleben op aan het Concertgebouworkest en aan Mengelberg.

Hoewel Strauss nooit een uitgewerkt programma gaf voor Ein Heldenleben, lichtte hij in de loop van zijn leven in gesprekken wel een aantal mogelijke buitenmuzikale elementen toe. Zo wordt de held geportretteerd door een thema van de hoorns en lage strijkers in Es groot, sinds Ludwig van Beethoven de heroïsche toonsoort bij uitstek.

Groot is het contrast van de held met zijn vijanden: zij worden voorgesteld door zeurende en kibbelende houtblazers tegen ‘saaie‘ open kwinten van de tuba’s. De held wordt gesteund door zijn metgezellin, de soloviool: zij komt op en begint een flirt met de held die eindigt in een groots duet.

De veldslag staat echter voor de deur, hetgeen de trompetten uit de verte aankondigen. De vredeswerken van de held beslechten het pleit: citaten uit eerdere symfonische gedichten van Strauss als Don Juan, Tod und Verklärung, Till Eulenspiegel, Don Quichote, Also sprach Zarathustra en Macbeth, samen met twee fragmenten uit zijn opera Guntram en het lied Traum im Zwielicht.

Op het moment dat de overwinning volledig is – ze wordt gesymboliseerd door een aangepaste versie van het strijdthema in de althobo – wendt de held zich van de wereld af. Terwijl zijn geest steeds hoger stijgt (verzinnebeeld door de soloviool) gaat het stoffelijke ten onder (weergegeven in de hoornmelodie).

Ein Heldenleben werd niet onverdeeld positief ontvangen. Zo was er het verwijt dat Strauss een megalomaan was, dat hij zelf de held wilde uithangen met al die citaten uit eigen werken. Inderdaad lijken de autobiografische elementen moeilijk te ontkennen. Bovendien zou Strauss volgens de Franse schrijver Romain Rolland (1866-1944) opgemerkt hebben: ‘Ik zie niet in waarom ik geen symfonie over mezelf zou schrijven; ik vind mezelf even interessant als Napoleon of Alexander.’

Meer dan eens is erop gewezen dat de metgezellin van de held, voorgesteld door de viool, verwijst naar Strauss’ vrouw Pauline de Ahna. Maar het waren niet alleen de autobiografische elementen die de critici zwaar op de maag lagen, ook inhoudelijk hadden ze nogal wat te stellen met het werk. Zo noemde een van hen de realistische effecten in de partituur zo ‘beklagenswaardig dom, dat je ernaar luisterend betreurt dat een geniaal componist ooit zo diep gezonken is’.

De geschiedenis heeft de critici echter ongelijk gegeven: hoewel Ein Heldenleben niet regelmatig wordt uitgevoerd ten gevolge van de hoge technische eisen die het stelt en het grote orkestapparaat dat ervoor nodig is, is het symfonisch gedicht geenszins vergeten in onze tijd.