Sterrentrio speelt schubert: Melnikov, Faust en Queyras

Tekst: Anneloes Brand

In 1839 stak Robert Schumann de loftrompet over het nieuwe Pianotrio in d klein, opus 49 van Felix Mendelssohn en noemde het ‘het meest magistrale trio van deze tijd’. Het kan haast geen toeval zijn dat zijn eigen Eerste pianotrio in d klein, opus 63 uit 1847 in dezelfde toonsoort staat.

Dat dit trio volgde op de compositie van het Pianotrio in g klein, opus 17 door zijn vrouw Clara het jaar ervóór, zal evenmin toeval zijn; de twee inspireerden elkaar over en weer.

Schumann begon een paar dagen voor zijn verjaardag (8 juni) aan zijn Eerste pianotrio en nam er naar eigen zeggen uitgebreid de tijd voor. ‘Vroeger schreef ik praktisch al mijn kortere werken in een soort bezetenheid en voltooide ik er vele haast ondenkbaar snel. […] Vanaf 1845 ontwikkelde ik een nieuwe methode van componeren, waarbij ik alles in mijn hoofd bedacht en uitwerkte.’

Het leverde een compositie op die romantisch van stijl is maar met een grotere rol voor contrapunt dan voorheen. De componist had de schets alsnog in tien dagen klaar op 16 juni en presenteerde het volledige werk aan Clara op haar verjaardag, 13 september.

Kort erna voerde ze het trio voor het eerst uit tijdens een besloten concert, samen met musici uit de Dresdner Hofkapelle. De beroemde concertpianiste was erg te spreken over de nieuwe pennenvrucht van haar echtgenoot: ‘Dit werk klinkt alsof het is gecomponeerd door een aanstormend talent, zo jeugdig en krachtig en tegelijkertijd zo meesterlijk uitgewerkt. Het eerste deel is een van de fraaiste die ik ken.’

Schumann componeerde in hetzelfde jaar nog zijn Tweede pianotrio in F groot, opus 80 en in 1851 het Derde pianotrio in g klein, opus 110. Het Eerste pianotrio wordt algemeen beschouwd als het sterkste van de drie.

Met het Tweede pianotrio van Salvatore Sciar­rino betreedt u een compleet ­andere klankwereld dan die van de twee ­Duitse romantische kopstukken Schumann en Schubert.

Sciarrino is een vooraanstaande Italiaanse avant-gardecomponist. Hij werd vooral beïnvloed door Luigi Nono – de meest radicale onder de bekende ­Italiaanse muzikale componisten van na de Tweede Wereldoorlog – en raakte gefascineerd door het concept van klank versus stilte.

De componist zoekt de grenzen van het hoorbare op, verkent nieuwe speeltechnieken en maakt gebruik van op zichzelf staande sonore klanken, de harmonische boventoonreeks en citaten uit bestaande composities. Het resultaat is intieme, geconcentreerde en geraffineerde muziek.

Sciarrino schreef zijn Tweede pianotrio in 1987 in opdracht van F. van Lanschot Bankiers NV ter gelegenheid van het 250ste ­jubileum van de private bank. Pianiste ­Kristi Becker, violist Saschko Gawriloff en cellist Rocco Filippini verzorgden de première van het werk op 3 december 1988 in de Kleine Zaal van Het Concertgebouw.

De componist zelf karakteriseerde zijn Tweede pianotrio als ‘droog en uitdagend’ en als ‘iets wonderlijks en tegelijkertijd mechanisch’. Tegen het sprookjesachtige gefluister en gefluit van de snaarinstrumenten zet de piano donderende akkoorden, waarmee Sciarrino een surrealistisch, veranderlijk landschap creëert.

In 1812 schreef Franz Schubert zijn ­eendelige Pianotrio in Bes groot, D 28 als student van Antonio Salieri en noemde het ‘Sonatensatz’. Vijftien jaar erna componeerde hij twee ­‘echte’ pianotrio’s, waarvan het ­lijvige ­Pianotrio in Bes groot, D 898, het eerste is. In deze laatste jaren van zijn te korte leven leed de componist aan syfilis.

De liedcyclus ­Winterreise uit 1827 is een van die composities die zijn gevoelens van eenzaamheid, droefenis en wanhoop reflecteren. Maar anders dan sommige componisten die hun persoonlijke leed ventileerden, was Schubert ook in staat zijn somberheid opzij te ­zetten en muziek te produceren die een geheel andere toon aanslaat.

Zijn Pianotrio in Bes groot uit hetzelfde jaar is opvallend zonnig en zorgeloos. Elk van de drie instrumenten werd royaal bedeeld: de piano zingt er vrolijk op los en mag ook zijn bravourekant tentoonspreiden. De strijkinstrumenten, waarvan de cello zelfs een beetje bevoorrecht lijkt, hebben beide een volle en dankbare taak.

Pianist Karl Maria von Bocklet, violist Ignaz Schuppanzigh en cellist Josef ­Lincke hielden het trio ten doop op 28 januari 1828 tijdens een Schubertiade, een besloten concert onder vrienden van de componist. Maar zoals zoveel van Schuberts kamermuziek werd het Pianotrio in Bes groot postuum uitgegeven: in 1836, acht jaar na zijn dood.

Vakgenoot Robert Schumann was er bijzonder van onder de indruk en schreef: ‘Eén blik op Schuberts Trio doet de problemen van het menselijk bestaan verdwijnen. De wereld is weer fris en nieuw… Het eerste deel is een en al charme, intiem… Het Andante is een gelukzalige droom, een golvende stroom van menselijke emotie… Kort gezegd, het Trio in Bes is vrouwelijk, lyrisch.’