Sprankelende violiste Nicola Benedetti met Alexei Grynyuk

Karol Szymanowski was afkomstig uit een Pools adellijk geslacht. Als lid van een bevoorrechte klasse verkeerde hij in modieuze salons en maakte hij vanaf 1911 veel reizen, naar Italië, Sicilië en Noord-Afrika. Hij kwam terug vol impressies die hij in composities als Mythes en Métopes (gebaseerd op scènes uit de Griekse mythologie en de Odyssee) verwerkte. Szymanowski was een katalysator van de verschillende muzikale en literaire stromingen van zijn tijd. Zijn studie van oriëntaalse schrijvers resulteerde in onder andere Liefdesliederen van Hafiz naar teksten van de veertiende-eeuwse Perzische dichter Hafiz van Shiraz. Extra impulsen kreeg hij door de volksmuziek van zijn land die hij ijverig bestudeerde.
Toch maakt een werk als Drie mythes uit 1915 duidelijk dat hij in wezen trouw bleef aan het (laat)-romantische klankidioom. In de drie taferelen baseert Szymanowski zich op Oud-Griekse verhalen. Het eerste illustreert de ontdekking van een bron vlakbij de Siciliaanse stad Siracuse door de nimf Arethusa. Terwijl de piano het borrelende bronwater nabootst, symboliseert de erbovenuit stijgende viool met haar prachtige melodie Arethusa. Het dromerige tweede deel is gewijd aan Narcissus die, gehypnotiseerd door zijn eigen spiegelbeeld in het water, verliefd raakt op zichzelf. In het laatste en technisch meest ambitieuze deel liet de componist zich inspireren door de erotische fantasieën van de herdersgod Pan. Loom in het gras liggend en op zijn fluit blazend ziet hij schone nimfen om zich heen dartelen die tot objecten van zijn begeerte worden. De pittoreske scène culmineert in een opeenstapeling van ongewone harmonieën, tremolo’s, trillers en glissando’s. De componist toont zich uitbundig, als een vrijbuiter, als Pan, wiens dromen onvervuld bleven.

Het oeuvre van Edward Elgar staat in het teken van zijn belangstelling voor de cultuur en de muzikale tradities van zijn vaderland Engeland. Vergeleken met zijn jongere Poolse collega Szymanowski was Elgar minder excentriek en kosmopolitisch. Afgezien van korte bezoeken aan Leipzig, Parijs en – op latere leeftijd, toen hij reeds bekend was – Amerika, heeft hij Engeland nooit verlaten. Het geografische en emotionele middelpunt van zijn arbeid was zijn geboortestad Worcester. Meer nog dan Szymanowski is de in 1934 overleden Elgar, een groot bewonde­raar van Brahms, een romanticus gebleven. Reeds in zijn jeugd leert hij, geïnspireerd door zijn vader die een muziekzaak ­runde, verschillende instrumenten bespelen. Als violist, organist, dirigent en organisator van concerten speelde hij een belangrijke rol in het muziekleven van Worcester. Zo veelzijdig hij was als musicus zo breed georiënteerd was hij ook als componist. Van variaties op God Save the King tot ambitieuze symfonieën: in zijn oeuvre is bijna elk muzikaal genre, vocaal en instrumentaal, kerkelijk en profaan, vertegenwoordigd. In zijn Viool­sonate in e klein uit 1918 zijn in het langzame middendeel volgens echtgenote Alice impressies uit de Fittleworth Woods in Sussex gevangen; in de omgeving daar had het paar een huis verworven. De componist, die zich inmiddels ‘Sir’ mocht noemen, schreef in een brief aan vriendin Marie Joshua over zijn aan haar opgedragen vioolsonate: ‘I fear it does not carry us any further but it is full of golden sounds and I like it, but you must not expect anything violently chromatic or cubist.’ Inderdaad is Elgars vioolsonate uit 1918 vergeleken met de muziek van Debussy, Stravinsky, Schönberg een anachronisme. De drie delen zijn gestoeld op klassieke vormen. Het werk staat in een donker e klein en begint met een groot dramatisch gebaar. In het lyrisch-contemplatieve middendeel kan de luisteraar zich – zoals echtgenote Alice suggereert – in de natuur en een in gedachten verzonken wandelaar verplaatsen. Het gepassioneerde slotdeel eindigt verrassend hoopvol in helder E groot.

De Franse violist Rodolphe Kreutzer aan wie Ludwig van Beethoven de tegenwoordig als ‘Kreutzersonate’ bekende Vioolsonate in A groot, opus 47 heeft opgedragen, heeft het werk nooit gespeeld. Hoe het kwam dat Beethoven deze sonate aan de Franse musicus heeft opgedragen, behoort tot de vele curiositeiten in de biografie van de componist. De meester had het werk namelijk aanvankelijk aan iemand anders opgedragen: de Engelse vioolvirtuoos George Augustus Polgreen Bridgewater, met wie ­Beethoven het stuk in huize Lichnowsky ten doop hield. Een ruzie met Bridgewater – over een vrouw, zoals biografen hebben uitgevonden – bracht de componist op andere gedachten. De begunstigde was uiteindelijk Kreutzer, die Beethoven had leren kennen toen deze in 1798 samen met graaf Jean Baptiste ­Julius Bernadotte op een diplomatieke missie in Wenen was. De opdracht had minder artistieke dan moreel-politieke redenen. Beethoven was in die tijd een vurig aanhanger van Napoleon en hij zag in Kreutzer, hoogleraar viool aan het Parijse conservatorium en uitgever van revolutionaire liederen, een bondgenoot. Beethovens Vioolsonate in A groot stelt aan zowel de violist als de pianist hoge technische eisen. In deze hartstochtelijke sonate leeft de componist zich uit in virtuoze arpeggio-passages en – in deel twee – vindingrijke variaties. Symptomen van zijn beginnende doofheid spoorden de componist aan tot de hoogste prestaties. De ‘Kreutzersonate’ ontstond in dezelfde tijd (1802-03) als zijn oorspronkelijk ook als eerbetoon aan Napoleon bedoelde Derde symfonie,‘Eroica’. Beide behoren tot Beethovens meest gepassioneerde en dramatische composities waarin hij de muzikale vrijheid heeft bevochten voor zijn verbazingwekkende late werken.

Christiane Schima