Spotlight Thomas Oliemans en Signum Quartett: Notturno

Het Signum Quartett en zanger Thomas Oliemans nemen hun publiek mee op een reis door romantische landschappen en de nacht. Naast liederen van Franz Schubert klinken ook nieuwere werken die aan de Romantiek herinneren, zoals Anton Weberns Langsamer Satz voor strijkkwartet en Notturno voor bariton en strijkkwartet van Othmar Schoeck, dat tot de titel voor het hele concert inspireerde. Met Komeng van Mokale Koapeng brengt het Signum Quartett een compositie voor het voetlicht van een landgenoot van altviolist Xandi van Dijk: de Zuid-Afrikaanse componist verbindt de muzikale tradities van hun gedeelde vaderland met de klank van het strijkkwartet.

Schubert

Als één componist het toonbeeld is van het ‘singende, klingende’ Wenen, dan is het wel Franz Schubert. In meer dan 600 liederen en tal van dansen heeft hij de geest van de stad gevangen. In Schuberts liederen worden natuurverschijnselen tot symbolen voor gemoedstoestanden en geestelijke hoogtevluchten. En het wandelen, het onderweg zijn ‘von einem Ort zum andern’ staat voor het leven. Schuberts tekstdichters waren niet altijd de beste en verschillende van hen zouden zonder zijn prachtige verklankingen waarschijnlijk onbekend zijn gebleven. Van de rond tachtig verschillende dichters, onder wie ook veel naamloze, heeft de componist echter een voorkeur gehad voor Goethe (Auf dem See), Schiller (Die Götter Griechenlands) en Mayrhofer, Weens theaterdichter en vriend van Schubert (Abendstern).

In het concert van vandaag worden Schuberts sfeervolle liederen begeleid door strijkkwartet, ter vervanging van de oorspronkelijke pianobegeleiding. De strijkersarrangementen zijn gemaakt door Xandi van Dijk, de altviolist van het Signum Quartett.

De Quartettsatz in c klein behoort tot Schuberts mooiste volwassen werken. De vraag waarom de componist het werk voortijdig zou hebben afgebroken gaf aanleiding tot speculaties. Vond Schubert dat na dit krachtige dramatische deel aan het reeds gezegde niets meer toe te voegen was, zoals vermoedelijk ook in het geval van zijn Achtste symfonie, ‘Onvoltooide’? Het werk, waarvan het manuscript in het bezit van Johannes Brahms zou zijn geweest, was in 1867 – bijna veertig jaar na Schuberts dood – voor het eerst in Wenen te horen.

Koapeng

Het nieuwste werk op dit programma is afkomstig van de Zuid-Afrikaanse componist Mokale Koapeng. Hij is opgegroeid in Soweto en behoort tot de internationaal meest bekende componisten van Zuid-Afrika. Zijn fascinatie voor muziek gaat terug op het zingen in zijn ouderlijk huis, want beide ouders waren verbonden aan een koor in de Anglicaanse Kerk. Komeng is in de provincie Setswana de uitdrukking voor ‘ululatie’ – een met de hand voor de mond geproduceerd melodisch-­ritmisch geluid waarmee vrouwen hun zonen na terugkomst van hun eerste schooldag begroeten. Het werk is gebaseerd op de traditionele boog, een als eensnarig muziekinstrument bespeelde handboog. Altviolist Xandi van Dijk schrijft in een toelichting: ‘Komeng werd in 2003 geschreven voor het Bow Project (Grahamstown), dat Zuid-Afrikaanse componisten uitnodigde om de uhadi-liederen van Nofonishi Dywili (een Zuid-Afrikaanse boogspeler, zanger en componist) te transcriberen en parafraseren of te herinterpreteren. Het strijkkwartet werd gezien als een manier om een brug te slaan tussen de wereld van de traditionele boogmuziek en de wereld van de nieuwe klassieke muziek.’

Webern

Anton Weberns Langsamer Satz dateert uit de tijd van zijn leerjaren bij Arnold Schönberg. Zijn stijl weifelt – evenals die van zijn leraar uit deze periode – tussen late Romantiek en expressionisme. Webern knoopt in zijn elegische Langsamer Satz aan bij de grote Weense traditie: Franz Schubert, Johannes Brahms en Gustav Mahler. Maar ook de invloed van Richard Wagner, die met zijn nooit oplossende akkoord van het voorspel van zijn opera Tristan und Isolde de klassieke tonaliteit op losse schroeven zette. Uit Weberns strijkkwartet spreekt een nostalgisch verlangen naar het verleden dat – daarop wijst de breekbaarheid van de compositie – op het punt staat te verdwijnen.

Schoeck

In het oeuvre van de Zwitserse componist Othmar Schoeck staan liederen centraal. Die komen over als een echo van de wereld van Schubert en de Romantiek: ze draaien om het lot van het eenzame individu, zijn ontboezemingen. Aan Notturno liggen (op een uitzondering na) gedichten van de Oostenrijkse dichter Nikolaus Lenau (1802-1850) ten grondslag. Ongetwijfeld is er een zekere zielsverwantschap tussen de aan depressies lijdende Lenau en de door biografen als melancholiek beschreven componist.

Notturno is een liederencyclus die wordt onderbroken door instrumentale intermezzo’s. De teksten en de toon van het werk zijn overwegend zwaarmoedig. Twijfels over toekomstig liefdesgeluk, verontrustende warrige dromen, impressies van het stille woud en verstarrende beelden van een eenzame drinker (‘Ach, wer möchte einsam trinken’, ‘O Einsamkeit, wie trink ich gerne’) stemmen tot nadenken. Een gedicht van de Zwitsere dichter Gott­fried Keller (1819-1890) – ‘Heerwagen, mächtig Sternbild der Germanen’ – besluit de cyclus. In Schoecks laatromantische stijl mengt zich chromatiek die trekken van Schönbergs twaalftoonstechniek vertoont. Toch is Schoeck in wezen een romanticus gebleven.