Sophie Bevan & Julius Drake: Schumann, Liszt, Berlioz en meer

‘Adieu, mijn meisje. Het mijmeren en musiceren brengen me bijna om. Ik kan er helemaal in wegzinken. Ach, Clara, wat een zaligheid om voor zang te schrijven,’ schreef Robert Schumann op 22 februari 1840 aan zijn verloofde, de pianiste Clara Wieck.

Een paar weken daarvoor had de rechter besloten dat Robert en Clara met elkaar konden trouwen. Daarmee was een eind gekomen aan de jarenlange strijd met Friedrich Wieck, Clara’s vader die zich met hand en tand tegen een huwelijk had verzet.

De euforie van de overwinning bracht bij Schumann een uitbarsting van creativiteit teweeg. In 1840 componeerde hij meer dan 130 liederen. ‘Waarom schrijf jij niet eens een lied? Als je er eenmaal mee begint kun je niet meer ophouden’, schreef hij in maart aan Clara. Ze antwoordde dat ze ‘niet intelligent genoeg’ was, maar met kerst 1840 gaf zij Robert drie liederen cadeau.

In Am Strande, een van die liederen, maakt een vrouw zich zorgen om haar geliefde op zee. De gejaagde pianobegeleiding illustreert de onrust van de vrouw en de af- en aanzwellende golven.

Liebst du um Schönheit is een van de vier liederen op gedichten van Rückert die Robert op zijn verjaardag in 1841 cadeau kreeg. In vergelijking met de geëxalteerde zetting van Gustav Mahler uit 1902 is die van Clara een en al ingetogenheid.

Sie liebten sich beide en Der Mond kommt still gegangen komen uit de in 1843 verschenen Sechs Lieder. Sie liebten sich beide verenigt een volksliedje in de melodie met een bitterzoet scherzo in de begeleiding. Der Mond kommt still gegangen ademt dezelfde ingehouden extase als Roberts Mondnacht uit Liederkreis, op. 39.

Fanny Hensel (geb. Mendelssohn), de vier jaar oudere zus van Felix, genoot dezelfde muzikale opvoeding als haar broer en was minstens even begaafd als hij.

In tegenstelling tot de uit een kunstenaarsmilieu afkomstige Clara Schumann werd Fanny als dochter van een welgestelde bankier in het klassenbewuste Berlijn niet geacht om van haar talent meer dan een liefhebberij te maken. ‘De muziek wordt voor hem [Felix] misschien zijn beroep, terwijl zij voor jou altijd een versiering, maar nooit de grondtoon van je doen en denken zal kunnen en mogen zijn’, schreef Abraham Mendelssohn in 1820 aan zijn dochter.

Toen Fanny in 1841 overwoog om haar muziek uit te laten geven, weerhield Felix haar daarvan. Pas in 1846, een jaar voor haar dood, heeft ze vier bundels met liederen en pianostukken gepubliceerd.

Frühling opent met trillers in de piano­begeleiding die zowel het gekwetter van de vogels als de opwinding over de naderende lente uitdrukken. In Warum sind denn die Rosen so blass heeft de natuur al haar glans verloren. De herhaling – een noot lager – van de eerste frase roept treffend een gevoel van moedeloosheid op.

In Nachtwanderer illustreren onbestemde harmonieën de verwarde droomtoestand die een nacht in het woud bij de dichter oproept. Bergeslust werd op 13 mei 1847 voltooid. Een dag later overleed Fanny aan een beroerte.

Felix Mendelssohn schreef zijn eerste liederen toen hij tien jaar oud was. De liederen uit de Zwölf Gesänge, opus 8 stammen uit de jaren 1824-27. Drie van deze liederen waren overigens, zonder dat haar naam vermeld was, van Fanny.

In Die Liebende schreibt, op een sonnet van Goethe, doen op het melisme van ‘weinen’ de arpeggio’s hun intrede die later het lispelende liefdesverdriet illustreren. Pagenlied is een serenade, waarin de staccatobegeleiding een mandoline suggereert. 

Het opgewekte mineur en de zesachtste-maat, als in een tarantella, verlenen het lied een Italiaanse couleur locale.

In Schilflied roept een ­ostinato in de bas de roerloze vijver uit de eerst twee verzen op. Hexenlied is een virtuoze schildering van een niet al te enge, kinderlijke Walpurgisnacht.

Op de avond voor zijn overlijden had Frédéric Chopin te kennen gegeven dat al zijn onvoltooide en niet in het net uitgeschreven werken verbrand moesten worden. Zijn onuitgegeven liederen hadden volgens deze laatste wens vernietigd moeten worden, maar de beheerder van de nalatenschap heeft anders beslist. In 1859 verschenen zeventien overgeleverde liederen in druk.

Sliczny chlopiec (‘Knappe man’), een strofisch lied waarin een jong meisje over haar knappe geliefde opschept, is een mazurka (een levendige Poolse volksdans).

In Melodya twijfelt een na de mislukte opstand gevluchte emigrant of hij zijn vaderland ooit zal weerzien. De declamerende stijl, de uitroepen en wrange harmonieën schilderen een toestand van wanhoop. ‘Nella miseria’ (‘in ellende’), noteerde Chopin op het albumblad.

Piosnka litewska (‘Litouws lied’) is een dialoog tussen moeder en dochter. Een eenvoudige melodie wordt onderbroken door een recitatief als de moeder het woord voert en, ingeleid door een paar maten mazurka, weer opgepakt als de dochter antwoordt.

Het strijdlustig voort­galopperende Wojak (‘De strijder’) werd in 1830 in Warschau aan de vooravond van de Poolse Novemberopstand geschreven.

Franz Liszt velde in 1853 een hard oordeel over zijn liederen: ‘opgeblazen, sentimenteel en overbelast in hun begeleiding’. Hij heeft ze daarom vaak herzien en vereenvoudigd, maar nooit helemaal van hun theatraliteit kunnen ontdoen.

Der du von dem Himmel bist, Goethes gebed om rust, begint als een hymne, maar mondt uit in een pathetische opera-­scène. Die stille Wasserrose vertoont een vergelijkbare beweging. Geheimzinnige harmonieën boven een orgelpunt in de bas (hetzelfde roerloze water als in Mendelssohns Schilflied) leiden naar een wagneriaanse climax om bij de komst van de zwaan weer tot zacht klaterend ‘waterspel’ terug te keren.

Ihr Glocken von Marling is ­illustratief voor de late, veelal sobere en in harmonisch opzicht experimentele werken van Liszt. De begeleiding is een impressionistische klankschildering van het klokgelui.

In Im Rhein, im schönen Strome worden de arpeggio’s die aanvankelijk het kabbelende water illustreren bij het noemen van de engelen tot tokkelende harpen getransformeerd.

Hector Berlioz componeerde de liederen uit de Neuf mélodies op door zijn vriend Thomas Gounet vertaalde teksten van de Ierse dichter Thomas Moore. In Adieu Bessy maken de regelmatige frasen van de romance, de gangbare liedvorm in Frankrijk, plaats voor een aan het recitatief verwante vrije ritmiek.

Chant du bonheur komt uit Lélio, ou le retour à la vie, het vervolg op de Symphonie fantastique. De kunstenaar uit de symfonie is ontwaakt uit zijn opiumdroom en blikt de toekomst hoopvol tegemoet. In gedachten hoort hij het Chant du bonheur.

De bundel Fleurs des landes bevat twee liederen met verschillende titels, Le matin en Petit oiseau, maar dezelfde tekst. Le matin is aangeduid als ‘romance’, Petit oiseau als ‘chanson paysan’. Tegenover het Parijse raffinement van Le matin staat de landelijke eenvoud van het strikt strofische Petit oiseau.

Zaïde, een luchtige oriëntaals-Spaanse fantasie, werd rondom 1845 geschreven. Een zwierige bolero met klepperende castagnetten en pikante harmonieën wordt afgewisseld met quasi-gevoelige strofen.

Widmung is het eerste lied uit de bundel Myrthen, opus 25, Roberts huwelijksgeschenk voor Clara. De woorden ‘Du bist die Ruh’ krijgen door een plotselinge verandering van begeleidingsfiguur, toonsoort en register een bijna religieuze lading.

De melodie van Muttertraum uit de vijf liederen op gedichten van Hans Christiaan Andersen uit 1840 ontvouwt zich boven een onverstoorbare beweging in zestienden, als in een prelude van Johann Sebastian Bach. Als de raven hun macabere voorspelling doen, daalt de baslijn af naar het laagste register.

In het luchtige Aufträge kabbelt en fladdert de begeleiding voort, zoals het beekje en de duif die de groeten aan de geliefde moeten overbrengen.

Der Einsiedler is als een gedragen koraal gecomponeerd.