Sonatesalon: Alisa Weilerstein en Inon Barnatan

Johannes Brahms liet een groot oeuvre na, dat nog veel omvangrijker had kunnen zijn als de perfectionistische componist zelf niet een aantal van zijn werken had vernietigd. Zo was zijn Sonate in D groot, opus 78 ‘Regen’, die hij tijdens zijn zomerverblijven in Pörtschach aan de Wörthersee in 1878 en ’79 componeerde, eigenlijk niet zijn eerste maar zijn vierde vioolsonate, volgens zijn leerling Gustav Jenner.

De sonate en het kort daarvoor voltooide Vioolconcert, opus 77 hadden veel te danken aan Brahms’ goede vriend Joseph Joachim, die met viooltechnische adviezen had geholpen. Zoals hij vaker deed met nieuwe composities, stuurde Brahms het manu­script van zijn vioolsonate ter beoordeling aan hartsvriendin Clara Schumann.

De pianiste schreef onverwijld terug: ‘Ik wil je even melden hoe enthousiast ik ben over je sonate, die ik vandaag ontving. Natuurlijk speelde ik het werk meteen door, en aan het eind kon ik mijn tranen van geluk niet bedwingen.’

Brahms’ Sonate in D groot is een onderhoudend werk voor beide instrumenten en de delen – niet vier, zoals gebruikelijk, maar drie – zijn op verschillende manieren met elkaar verbonden.

De melodie van zijn Regenlied, opus 59 nr. 3, die Brahms in het laatste deel citeerde en waaraan de sonate zijn bijnaam dankt, leverde het lang-kort-lange motto dat we in alle drie de delen vinden. ‘Regen, regen dat het giet, en laat me mijn jeugddromen herinneren en de oude liedjes die we binnen zongen als we de regendruppels buiten hoorden.’

De nostalgische stemming van de tekst sijpelt als vanzelf door de hele sonate. Bovendien liet Brahms het regenen van de prachtige melodieën. ‘Zoveel dat je moet oppassen dat je er niet op gaat staan’, aldus de componist.

Soberheid, melancholie en muzikale citaten voeren de boventoon in de laatste werken van Dmitri Sjostakovitsj. Zo ook in de Sonate voor altviool en piano, opus 147, die de ernstig zieke componist begin juli 1975 voltooide. Hij droeg de driedelige compositie op aan de nieuwe altviolist van het Beethoven Kwartet, Fjodor Droezjinin.

Meteen daarna moest Sjostakovitsj met verstikkingsverschijnselen in het ziekenhuis worden opgenomen, waar hij op 9 augustus overleed. Droezjinin verzorgde de eerste uitvoering samen met pianist Mikhail Mountian op 25 september, de verjaardag van de componist.

In het eerste deel van zijn muzikale zwanenzang hanteert Sjostakovitsj een droge, haast abstracte stijl. Beide instrumenten werken langs elkaar heen. Ze lijken elkaar af en toe moeilijke vragen te stellen, maar weigeren de dialoog aan te gaan.

Met het middendeel komt er leven in de brouwerij. Het materiaal van de hortende dans is afkomstig uit een onvoltooide opera uit 1941, De spelers, naar een toneelstuk van Nikolaj Gogol. Sjostakovitsj had het manuscript gegeven aan een van zijn studenten, de componiste Galina Oest­volskaja, maar eiste het aan het begin van de jaren zeventig terug.

De Sonate voor altviool en piano eindigt met een diepzinnig Adagio, waarin de peinzende componist muzikale herinneringen ophaalt. Als rode draad fungeren de steeds ­terugkeren­de beginmaten van Beethovens Mondscheinsonate. Daarnaast citeert Sjostakovitsj andere werken van diverse componisten inclusief hemzelf. Na een aangrijpende cadens van de altviolist ebt de muziek weg in een onwerkelijke sfeer.

Sjostakovitsj’ altvioolsonate klinkt vandaag in de bewerking van Daniil Shafran (Sint-Petersburg 1923 – Moskou 1997). In de jaren 1950-60 waren Shafran en de vier jaar jongere Mstislav Rostropovitsj Ruslands beroemdste cellisten, en in 1956 maakte Shafran met de componist zelf aan de piano een opname van Sjostakovitsj’ Sonate voor cello en piano.

Een paar dagen voor zijn dood vroeg Sjostakovitsj Shafran om van zijn Sonate voor altviool en piano ook een versie voor cello te maken, en Shafran bracht zijn celloversie in 1976 al in première – zowel in ­Rusland als in Japan.