Smetana's vaderland bij het Koninklijk Concertgebouworkest

Dit concert opent met de Nederlandse première van Weites Land (‘Weids landschap’), een orkestfantasie van de internationaal gerenommeerde componist Detlev Glanert van wiens hand het afgelopen decennium geregeld muziek bij het Koninklijk Concertgebouworkest heeft geklonken.

Het is geschreven in opdracht van het Oldenburgisches Staatsorchester, waar het in 2014 ter begeleiding van Johannes Brahms’ Vierde symfonie in première ging. Glanert, net als Brahms afkomstig uit Hamburg, merkte over het stuk op dat ‘er veel Noord-Duitsland in zit, de brahmsiaanse geur van moerassen en weidse luchten’. Moeten we het stuk dan, behalve als eerbetoon aan zijn grote Hamburgse voorganger, als een ode aan zijn geboortestreek opvatten, in de trant van Smetana’s Má vlast?

Weites Land laat zich niet zomaar in een ondubbelzinnige interpretatie vangen. Als uitgangspunt voor zijn ‘muziek met Brahms’ nam Glanert het karakteristieke en meeslepende openingsthema van Brahms’ Vierde symfonie, dat bestaat uit paren van noten die afwisselend omlaag en omhoog duiken.

Voor wie bekend is met deze symfonie (en het loont zeker om het Allegro non troppo van Brahms voorafgaand aan het concert nog eens te beluisteren) zijn de eerste twee tonen van de violen genoeg om het verband met Brahms te leggen, waarna we onmiddellijk in een dissonantere, onmiskenbaar hedendaagse klankwereld belanden.

Vanuit dit mysterieuze begin wordt de klank gestaag opgebouwd naar verschillende climaxen, waarbij behalve verwijzingen naar het thema van de Vierde symfonie flarden van dreigende fanfares, dansritmes en innige lyriek voorbijtrekken, en klanken die behalve aan Brahms bij vlagen ook aan Mahler, Sibelius of Prokofjev doen denken. De precieze contouren in dit landschap zijn moeilijk te ontwaren, maar de muziek is onmiskenbaar beeldend en weet van het begin af aan te intrigeren – tot zij weer in de verte verdwijnt.

De voornaamste inspirator van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski’s Vioolconcert in D groot was Josef Kotek, een jonge violist voor wie hij amoureuze gevoelens koesterde, maar met wie hij uiteindelijk een soort vader-zoonrelatie opbouwde.

Kotek, die in Berlijn studeerde bij de beroemde Joseph Joachim, kwam in de lente van 1878 bij Tsjaikovski langs in het Zwitserse Clarens en had een hele stapel partituren meegebracht, waaronder de Symphonie espagnole van Édouard Lalo, die Tsjaikovski bijzonder beviel. Lalo, merkte hij op, ‘is niet op jacht naar diepzinnigheid, maar vermijdt zorgvuldig routine, zoekt nieuwe vormen, en geeft meer om muzikale schoonheid dan om het in acht nemen van gevestigde tradities, zoals de Duitsers doen’.

Dit was precies wat Tsjaikovski zo aantrok in het werk van andere Franse tijdgenoten, zoals Léo Delibes en Georges Bizet. Nog geen twee weken na de kennismaking met het werk van Lalo lagen er schetsen voor het Vioolconcert in D groot, waar Kotek zich vol enthousiasme op stortte. Aan zijn uitgever schreef de componist dat hij het werk oorspronkelijk aan Kotek had willen opdragen, maar het leek hem gepaster om te kiezen voor de Sint-Petersburgse vioolvirtuoos Leopold Auer.

Diens aarzelingen om het werk uit te voeren hebben de première aanzienlijk vertraagd, maar ondanks deze moeizame start zou het snel de wereld veroveren. Hoe vaak het ook gespeeld wordt, het concert blijft fris aandoen – inderdaad zonder opzichtige complexiteit of vernieuwing maar vol inventieve momenten van schoonheid, zoals de terugkeer van het trotse, meeslepende hoofdthema van het eerste deel, dat na de virtuoze cadens niet door vol orkest, maar subtiel door de fluiten wordt ingezet. Het is moeilijk om je niet door de innige canzonetta en de uitbundige trepak (Russische volksdans) in de finale te laten meeslepen. 

Wie Bedřich Smetana’s cyclus Má vlast vooral kent van het bekende tweede deel Vltava (De Moldau), zal in de componist wellicht niet direct een discipel van de progressieve school van Franz Liszt herkennen. De Tsjech had zijn eerste publicatie uit 1851 echter te danken aan de steun van de beroemde klaviervirtuoos en had zich daarna bekwaamd in het genre van het symfonisch gedicht. Daarmee verbond hij zich nadrukkelijk met de zogenaamde Nieuwe Duitse School, waarvan Franz Liszt en Richard Wagner de lichtende voorbeelden waren.

Smetana laat zich niet gemakkelijk vangen in de voorstellingen die men doorgaans bij ‘nationale componisten’ heeft. Hij bracht een deel van zijn carrière door in Stockholm, waar hij onder meer symfonische gedichten schreef op basis van Shakespeare en Schiller, en één over de kerstening van Scandinavië. Pas nadat hij zich in 1862 weer definitief in Praag had gevestigd, ging hij zich inzetten voor de Tsjechische nationale beweging, die onder de Habsburgse dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije streed voor meer erkenning.

Smetana, zelf met Duits als eerste taal opgegroeid, weigerde volksmuziek te zien als symbool voor de natie als geheel. Het liefst componeerde hij ook zijn nationalistisch geïnspireerde werk in de meest vooruitstrevende stijl die hij kende: die van de Nieuwe Duitse School. Daarmee hoopte hij, zoals de Tsjechische-muziekkenner Michael Beckerman het formuleerde, ‘de glorie van het nationale verleden met de glansrijke wonderen van de toekomst’ te combineren.

Ma vlást (Mijn vaderland) is een cyclus van zes symfonische gedichten, een muzikaal monument voor zijn vaderland, dat Smetana in zijn latere carrière voltooide terwijl hij worstelde met een doofheid die hem in 1874 overviel. De eerste drie werken die hier op het programma staan waren al gecomponeerd voordat hij besloot ze in één cyclus onder te brengen.

Ze zijn toegankelijker geschreven dan zijn eerdere symfonische gedichten, maar tonen zijn onmiskenbare meesterschap in het genre. Vyšehrad verbeeldt de oude burcht die boven het centrum van Praag uittorent, en die hier symbool staat voor de verloren glorie van het middeleeuwse Bohemen. Vltava schetst de stroom van de rivier de Moldau door het Boheemse landschap: eerst voegen verschillende stromen zich samen, dan horen we achtereenvolgens jachthoorns, boerendansen, waternimfen en de wilde stroomversnellingen bij Štěchovice – en uiteindelijk Praag, waar de klanken van de rivier zich vermengen met het majestueuze openingsthema van Vyšehrad.

Šárka, tot slot, is een episode uit de Tsjechische legende van de Maagdenoorlog: de gewiekste amazone Šárka bindt zichzelf vast aan een boom en laat zich door de vijandelijke mannen bevrijden; de mannen doen zich daarna te goed aan haar wijn, waar slaapmiddel in zit, en zodra ze allemaal uitgeschakeld zijn, roept Šárka met haar hoorn haar vrouwelijke strijdgenoten op. Hun overwinningsroes voorziet dit concert gegarandeerd van een spectaculaire finale.