Skride, Berthaud, Krijgh & Skride spelen Brahms

tekst: Christiane Schima

Met het Pianokwartet in a klein liet Gustav Mahler zijn eerste visitekaartje achter. Het dateert uit zijn studietijd in Wenen en het is het enige jeugdwerk dat hij niet vernietigd heeft.

Afkomstig uit een niet zo bemiddeld gezin in het Tsjechische Jihlava (Iglau) – vader en grootvader waren brandewijn-stokers – schrijft de vijftienjarige Mahler zich in 1875 in aan het conservatorium te Wenen. Het jaar erna ontstaat het Pianokwartet in a klein, en ofschoon het slechts uit een openingsdeel bestond wint hij hiermee een prijs.

De stad en haar intellectuele kringen inspireren de tobberig aangelegde en boeken verslindende componist. Een paar jaar later, in de jaren 1880, schrijft hij onder andere Das klagende Lied en de Lieder eines fahrenden Gesellen.

Vooral met zijn grandioze symfonieën zou Mahler tot aan zijn dood in 1911 muziekgeschiedenis schrijven.

Het kwartet vertoont al karakteristieke kenmerken van Mahlers latere oeuvre, en wijst bijna profetisch vooruit naar zijn grote liederencycli en symfonieën.

Tussen het weemoedige begin en de laatste pianoakkoorden wisselen stormachtige en lyrisch-contemplatieve gedeeltes elkaar af. Het van melancholie doordrenkte werk is al typisch Mahler, in wiens oeuvre het lot van het eenzame individu centraal staat.

Mahlers pianokwartet herinnert aan Schuberts eveneens in a klein staande Pianoduo in a klein, D 947, bijgenaamd ‘Lebensstürme’: vanwege de algehele sfeer en de emotionele turbulenties, maar ook vanwege het noodlottige schubertiaanse ‘wandelaars’-ritme in een tussenepisode van het werk (denk ook aan diens Winterreise en Wandererfantasie).

Het Pianokwartet in g klein van Wolfgang Amadeus Mozart gaat terug op een opdracht van de Weense muziekuitgever Franz Anton Hofmeister, die de componist om twee piano-kwartetten vroeg.

Het eerste, in g klein, vond de uitgever te zwaar en onuitvoerbaar voor amateurmusici. In een artikel in het Leipziger Journal des Luxus und der Moden uit 1788 komt een recensent tot het volgende oordeel:

‘Wanneer dit werk door amateurs wordt uitgevoerd kan het niet bevallen. (…) Maar het moet bevallen, moet geprezen worden! Wat een verschil zou het zijn wanneer zo’n kunstwerk uitgevoerd wordt met een hoge graad van accuratesse, door getalenteerde musici die dit werk zorgvuldig bestudeerd hebben.’ 

Het Pianokwartet in g klein is alleen al uniek omdat het het eerste in de muziekgeschiedenis is. Noch de componisten van de Mannheimer Schule, noch de Bach-zonen Johann Christian en Carl Philipp Emmanuel, noch Joseph Haydn hebben voor deze bezetting geschreven.

In Mozarts Piano-kwartet schittert vooral de pianist, en met een ingelaste cadens in de finale vertoont het de allure van een pianoconcert.

Na een rusteloos leven als reizend pianist en componist, en na een onbevredigende baan in zijn geboortestad Salzburg, vestigde Mozart zich in 1781, een paar jaar voor het ontstaan van het kwartet, in Wenen.

In zijn Piano-kwartet brengt hij niet alleen zijn pianistische kwaliteiten onder de aandacht. Ook compositorisch en op grond van zijn hartstochtelijke karakter is het een ambitieus werk. Mozart toont zich van zijn tragische kant.

De componist, die tot dan toe majeurtoonsoorten prefereerde, heeft hier voor een somber g klein gekozen. Het werk wijst vooruit naar zijn grote pianoconcerten in d klein en c klein (KV 466 en 491) en zijn beroemde Symfonie nr. 40, KV 550, in dezelfde toonsoort als het kwartet. Biograaf Alfred Einstein noemt g klein Mozarts ‘Schicksals-tonart’. 

In het dramatische openingsdeel van het kwartet vormen de tonen van een stijgende g-klein-drieklank (g-bes-d) het uitgangspunt voor het eerste thema, gevolgd door een daarvan afgeleid lyrisch tweede thema.

De thema’s worden in de expositie, en vervolgens in doorwerking en reprise, op steeds andere wijze figuratief uitgesponnen. Mozarts vindingrijkheid was onuitputtelijk en hij was een meester van de transformatie.

Na alle emotionele worstelingen in het gepassioneerde eerste en het contemplatieve tweede deel straalt het afsluitende Rondo in g groot optimisme en levensvreugde uit.

‘Dit is de erfenis van Beethoven!’ Aldus sprak de violist Joseph Hellmesberger enthousiast, nadat hij de partituur van Johannes Brahms’ Eerste pianokwartet in g klein, opus 25 had doorgespeeld.

Het was oktober 1862 en Brahms speelde zelf de pianopartij. Plaats van handeling: het huis van de befaamde pianist Julius Epstein te Wenen. Een historisch oord, want hier woonde Mozart tussen 1784 en 1787, klonken Haydns aan Mozart opgedragen strijkkwartetten en hier zou de jonge Beethoven voor het eerst aan Mozart voorgespeeld hebben.

Brahms was introducé, want hij had zich nog niet echt gevestigd in de muziekstad. Toentertijd vervulde hij slechts een tijdelijke functie als dirigent van de Wiener Singakademie. Maar hij timmerde aan de weg.

In november 1862 volgden twee concerten in de concertzaal van het Gesellschaft der Musikfreunde met eigen werken met hemzelf aan de piano, waaronder zijn Pianokwartet in g klein, opus 25.

Het compliment van Hellmesberger is de componist waarschijnlijk niet slecht bevallen. Het was immers een levenslang gekoesterde wens van Brahms zijn held Beethoven ooit te kunnen evenaren.

Dit ging Brahms in zijn piano- en kamermuziekwerken makkelijker af dan in zijn symfonieën. Zijn Eerste symfonie liet nog veertien jaar op zich wachten. 

Met zijn eerste pianokwartet heeft Brahms een imposant werk geschreven. Het eenvoudige thema in het begin is de introductie van een compositie vol dramatische gebeurtenissen. Een weelderige, haast overladen partituur onderstreept het hartstochtelijke karakter van de muziek.

Aan de musici worden hoge technische eisen gesteld, met name aan de pianist, wiens partij de compositie draagt. Het met pittige ritmes doorspekte en aan de zigeunermuziek refererende Rondo alla Zingarese vormt de afsluiting van het kwartet.

Arnold Schönberg, die in Brahms’ uitwaaierende harmonieën en grondige variatietechniek in zekere zin de aanleiding vond om een nieuw toonsysteem te creëren, maakte begin twintigste eeuw van dit pianokwartet een bewerking voor orkest.