Sjostakovitsj' Symfonie nr. 5 & Celloconcert: Semyon Bychkov & Sheku Kanneh-Mason

‘Veel ging door het hoofd van degenen die kort geleden de uitvoering van het celloconcert hoorden, het meest recente werk van onze grote Dmitri Sjostakovitsj. Overheersend was wel de vreugde; vreugde omdat men aanwezig was bij de geboorte van een nieuw belangrijk kunstwerk, dat een lang en glorieus leven zal leiden. Sjostakovitsj’ celloconcert zal het concertrepertoire voor cello langdurig sieren, niet alleen omdat de bibliotheek van voor dit instrument geschreven muziek niet zo rijk is als voor piano of viool, maar omdat het een werk is met diepgang en met een verbluffend heldere vorm.’ Zo begroette dirigent Kirill Kondrashin op 24 oktober 1959 in een Moskouse krant Sjostakovitsj’ Eerste celloconcert in Es groot. Sjostakovitsj had het stuk opgedragen aan de toen tweeëndertigjarige Mstislav Rostropovitsj, die bijna drie weken eerder de eerste uitvoering ervan voor zijn rekening had genomen in Leningrad. Moskou hoorde het werk enkele dagen later en weer een maand daarna speelde Rostropovitsj het in Philadelphia. Zowel het concert als het virtuoze spel van de cellist lieten niet na effect te so­rteren of, zoals de recensent van de Philadelphia Inquirer het formuleerde: ‘De muziek is qua techniek op bewonderenswaardige wijze naar het instrument toe geschreven. Dit is ongetwijfeld te danken aan het feit dat de partituur werd gecomponeerd voor en is opgedragen aan Rostropovitsj.’ Overigens vinden we een opmerkelijk lichte toets in Rostropovitsj’ herinnering aan hoe hij het concert doorspeelde met de componist aan de piano: ‘Na de eerste keer was hij [Sjostakovitsj] opgetogen en dronken we natuurlijk wodka. De tweede keer speelde ik het niet zo perfect en daarna dronken we nog meer wodka. De derde keer geloof ik dat ik het concert van Saint-Saëns speelde, maar hij begeleidde nog steeds zijn concert. We waren intens gelukkig…’

Het Eerste celloconcert combineert giocoso [vrolijke, red.] elementen – meteen in het begin van het Allegretto al aanwezig – met een peilloze melancholie, zoals die in het Moderato klinkt. Op de achtergrond lijkt een sarcastisch commentaar steeds aanwezig in de vorm van wrange dissonanten – niet voor niets omschreef de componist het eerste deel als een ironische mars. Overigens is het beginmotief een omwerking van Sjostakovitsj’ ‘eigen’ d-es-c-b (DSCH voor Dmitri SCHostakowitsch, in de Duitse transliteratie). Een opmerkelijke plaats in het celloconcert wordt ingenomen door de Cadenza. Ondanks de extreme eisen die de grote cadens in dit deel aan de solist stelt, biedt het niet in de eerste plaats aanleiding tot technisch spierballenvertoon maar heeft de muziek eerder het karakter van een bezonken monoloog. Uiteindelijk vindt het concert zijn bekroning in een finale met folkloristische invloeden, waarin commentatoren een citaat herkend hebben van Stalins lievelingslied Soeliko. Een manier om af te rekenen met de in 1953 gestorven dictator die de componist het leven zo zuur had gemaakt? Het valt niet meer te achterhalen, en misschien zat Kirill Kondrashin er niet zo ver naast toen hij er in zijn recensie van repte dat de muziek ‘op dialectische wijze de overwinning bekrachtigt door strijd’.

Dmitri Sjostakovitsj’ Vijfde symfonie sloeg in als een bom bij de première op 21 november 1937 in Leningrad. Veel mensen hielden het niet droog bij het intens droevige Largo. Sommigen konden tijdens de finale al niet blijven zitten en de staande ovatie na afloop hield volgens ooggetuigen wel een half uur aan. Het moet voor Sjostakovitsj een hart onder de riem geweest zijn na zijn totale verkettering in 1936, naar aanleiding van zijn succesvolle opera Lady Macbeth uit het district Mtsensk. Sjostakovitsj werd beschuldigd van ‘formalisme’ en zijn muziek was sindsdien uit de gratie. Maar nu konden de autoriteiten niet om het succes heen. Daarom werd de symfonie uitgelegd als de getuigenis van een kunstenaar die tot inzicht was gekomen. In de Pravda verscheen een artikel waarin Sjostakovitsj gezegd zou hebben dat deze symfonie zijn creatieve antwoord was op terechte kritiek. En inderdaad, zo zou je de symfonie – met de onrust in het eerste deel, het naar binnen gekeerde Largo en de uitbundig optimistische finale – kunnen interpreteren. Ogenschijnlijk lijkt het alsof Sjostakovitsj met zijn neoklassieke werk, voortbouwend op de traditie van Beethoven, Brahms, Tsjaikovski en Mahler, zich conformeerde aan de heersende norm van het sociaal realisme.

Hoewel hij zelf een broertje dood had aan het letterlijk interpreteren van instrumentale muziek, heeft Sjostakovitsj vermoedelijk nooit publiekelijk geprotesteerd toen schrijver Aleksej Tolstoj (1883-1945, verre verwant van ­Leonid) zijn Vijfde symfonie bombardeerde tot ‘Symfonie van het Socialisme’. Tolstoj hoorde machines in fabrieken, sportieve, gezonde en gelukkige burgers en tot slot het enthousiasme van de massa in de finale. Tolstojs opvatting bood bescherming tegen het regime, maar het tot tranen toe geroerde publiek bij de première, Sjostakovitsj toejuichend als een ware held, zal die lezing niet gedeeld hebben.

Violist Joeri Jelagin probeerde jaren later – inmiddels gevlucht naar de Verenigde Staten – te analyseren waarom de première zo’n indruk op hem had gemaakt. Hoe goed de muziek ook was geweest, de achterliggende gebeurtenissen moesten ook een rol gespeeld hebben. De tri­omf was een ontlading, een protest tegen de onzinnige aanvallen op Sjostakovitsj. Ook nu nog ontkomt geen luisteraar aan het beeld van marcherende militairen als na tien minuten een mars wordt ingezet, aangejaagd door de kleine trom. Het aanwezige publiek in Leningrad zal ongetwijfeld gedacht hebben aan de terreur waarmee Stalin het land teisterde. En de verwijzing naar de orthodoxe begrafenisliturgie in het ­Largo zal ook niemand ontgaan zijn, met Stalins Grote Zuivering in vol bedrijf. Tegen een achtergrond van tremolo’s in de strijkers leggen eerst de hobo en vervolgens de klarinet en de fluit hun melodie neer, als bloemen bij het graf; een muzikaal eerbetoon dat in die dagen zeer gebruikelijk was. Ondanks het volkse Allegretto hield de mythe van de socialistische symfonie niet lang stand. Al snel was het een publiek geheim dat niemand de finale als authentiek optimistisch ervoer. Een lezing die na de glasnost ook in Rusland postvatte, was dat Sjostakovitsj een pastiche had gecomponeerd. Als dat werkelijk het geval is, dan heeft hij gespeeld met zijn leven.