SITKOVETSKY TRIO SPEELT RAVEL

Tekst: Sabien Van Dale

Toen Joseph Haydn in 1791 op uitnodiging van concertagent Johann Peter Salomon naar Londen reisde, werd hij aangenaam verrast door de nieuwe mogelijkheden van de Engelse pianoforte. Weense instrumenten waren vooral gericht op een heldere articulatie, hun Engelse tegenhangers resoneerden of ‘zongen’ beter.

De klank bleef na de demping langer nazinderen en kreeg daardoor een homogener karakter. Daarnaast bleek de Engelse markt voor gedrukte klaviermuziek, in het bijzonder voor amateurmusici, haast onverzadigbaar.

Haydn observeerde en assimileerde de verschuivingen in de instrumentale muziek en oogstte met zijn sonates, trio’s en symfonieën veel bijval in de Engelse hoofdstad. Enkele jaren later, in 1794, stemde hij dan ook graag in met een tweede bezoek.

Hij was er in 1795 getuige op het huwelijk van Theresa Jansen – leerlinge van Muzio Clementi en een succesvolle concertpianiste – en Gaetano Bartolozzi, een kunsthandelaar met wie hij goed bevriend was.

Voor Theresa Bartolozzi componeerde Haydn de drie pianotrio’s Hoboken XV: 27-29. Mede door haar ontgroeide het pianotrio de huiselijke context. Later zou Haydn ook nog zijn drie laatste pianosonates – de ­zogenoemde ‘Londense’ sonates – aan haar opdragen.

Het is duidelijk dat Haydn met deze werken de dialectiek van het pianotrio definitief van de salon naar de concertzaal wilde verleggen. De actieve dialoog en frisse virtuositeit van het openingsdeel van het trio schept een klankbeeld dat voor ons ‘romantisch’ aandoet.

Destijds was het vooral ‘Engels’. Dromerig en delicaat zorgt het Andante voor een contrasterende sfeer. Maar ook hier lonkt een bewogen middendeel naar de veranderende expressie van de naderende Romantiek. De Finale, met een ingenieus spel van ritmische accenten, klinkt zelfs voor Haydns doen uiterst speels en vinnig.

Tekst: Marco Nakken

Het is een van de vele verdiensten van Camille Saint-Saëns geweest dat hij in het volledig op opera en ballet gerichte Franse muziekleven de kamermuziek nooit uit het oog heeft verloren. De door hem en Romain Bussine in 1871 opgerichte Société National de Musique heeft er zelfs voor gezorgd dat er een nieuwe bloeiperiode voor het genre aanbrak.

Na de vernedering van de Frans-Duitse oorlog ontstond de behoefte om de ­Franse instrumentale muziek op hetzelfde hoge niveau te brengen als de Duitse. Met zijn in 1892 voltooide Tweede pianotrio in e klein is Saint-Saëns daar zeker in geslaagd.
Het werk heeft vijf delen.

Het eerste deel opent als een barcarolle. Boven op en neer golvende gerepeteerde akkoorden spelen de viool en de cello een lang uitgesponnen melodie in mineur, eerst elkaar per maat afwisselend en bij de herhaling in octaven. Het tweede thema, in majeur, dat door de piano in octaven wordt geïntroduceerd, is een minuscule melodie van twee maten die in het geleidelijk wegstervende slot van de doorwerking als begeleidingsfiguur zal dienen.

Na dit omvangrijke eerste deel volgen drie korte karakterstukken. Het Allegretto is een menuet in een vijfkwartsmaat en het derde en vierde deel lijken oefeningen in respectievelijk de stijl van Schumann en Chopin. In de finale toont Saint-Saëns zijn meesterschap in het contrapunt. Na de expositie van het eerste thema volgt een vierstemmige fuga (viool, piano rechterhand, cello en ­piano linkerhand), waarna het eerste thema met het fugathema wordt gecombineerd.

Hierna doet in de piano een nieuw thema zijn intrede dat vervolgens ook met het fugat­hema blijkt samen te gaan. Ter afsluiting klinkt een door alle drie de instrumenten in octaven gespeelde variant van het eerste thema.

Tekst: Lonneke Tausch

Eind negentiende eeuw stak er op verschillende plekken in Europa een zeker muzikaal nationalisme de kop op. Spanje kwam tot klinken in de werken van Manuel de Falla, Isaac Albéniz en Enrique Granados. Parijs speelde een spilrol in deze opleving van Spaanse klankwerelden in de klassieke muziek. Joaquín Turina, afkomstig uit Sevilla, was een van de vele Spaanse musici die naar de Franse hoofdstad togen.

Voordat het zover was, had hij in Spanje al een ­gedegen muziek­opleiding achter de rug en was bijvoorbeeld in 1903 in Madrid zijn ­zarzuela Fea y con grazia in première gegaan. In Parijs kwam Turina terecht in de ­invloedssferen van Claude Debussy, Maurice Ravel en Gabriel Fauré. Landgenoot Albéniz introduceerde hem in de Parijse muzikale kringen, waardoor hij compositie kon studeren aan de Schola Cantorum bij Vincent d’Indy.

In Parijs werd ook – op voorspraak van Albéniz – zijn eerste werk gepubliceerd, het Pianokwintet in g klein, opus 1 (1907), dat hij daar zelf als pianist in première bracht. Ook na zijn definitieve terugkeer naar Madrid in 1914 zou Turina de conventionele ‘Europese’ vormen die hij in Parijs had leren kennen blijven vullen met idioom uit de Andalusische volksmuziek.

In het middendeel van het Tweede ­pianotrio in b klein, opus 76 refereert de 5/8-maatsoort onmiskenbaar aan een Spaans dansmetrum. Aan zowel het eerste als het laatste deel ligt een conventionele structuur ten grondslag: het openingsdeel heeft na drie inleidende lento-maten een sonatevorm, en de finale heeft de opbouw van een rondo. Turina toont zich ondanks de evidente Spaanse kleuringen in dit piano­trio schatplichtig aan de grondleggers van het genre: Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart.