Sitkovetsky Trio met Tsjaikovski, Schumann en Arenski

Zijn vriendschap met Felix Mendelssohn was voor Robert Schumann niet alleen privé maar ook muzikaal van grote betekenis. Onder Mendelssohns invloed gaf hij zich meer dan vroeger rekenschap van de waarde van de klassieke vormen zoals hij die kende van Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart en Ludwig van Beethoven. Daarvan getuigen in het bijzonder de drie strijkkwartetten die hij in 1842 schreef.

Op 3 december van hetzelfde jaar luisterde hij in Leipzig naar een uitvoering van Mendelssohns Eerste pianotrio in d klein. Hij was daarvan zo onder de indruk dat hij besloot ook zelf iets te schrijven voor deze bezetting. Na in hetzelfde jaar behalve drie strijkkwartetten ook een pianokwintet en een pianokwartet te hebben gecomponeerd – 1842 wordt wel Schumanns ‘kamermuziekjaar’ genoemd – zag hij nieuwe mogelijkheden in de combinatie piano, viool en cello.

Al op 28 december 1842 voltooide hij een vierdelige compositie, maar hij stelde publicatie uit omdat hij nog niet tevreden was. In 1850 werden de Phantasiestücke uitgegeven, maar niet zonder dat Schumann er tal van veranderingen in had aangebracht. Hij vermeed de benaming Klaviertrio en zette er Phantasiestücke boven. Waarschijnlijk zag hij in dat de delen onvoldoende samenhang vertoonden om het werk op één lijn te kunnen stellen met de grote voorbeelden in dat genre. Ook de beknoptheid van de vier delen en het vluchtige karakter ervan zullen daarbij hebben meegespeeld.

De slechts zevenenvijftig maten lange Romanze (‘Nicht schnell, mit innigem Ausdruck’) aan het begin is eigenlijk een pianostuk met een summiere strijkersbegeleiding. Viool en cello treden meer op de voorgrond in het scherzo-achtige Humoreske en in de als variatiereeks opgebouwde, kordaat klinkende Finale (‘Im Marschtempo’). In het daartussen geplaatste Duett zingen de viool en de cello voluit, terwijl uit de piano kabbelende klanken opstijgen.

Al prijkt Anton Arenski’s naam niet bovenaan de ranglijst van Russische topcomponisten, toch drukte hij een aanzienlijk stempel op het negentiende-eeuwse muziekleven van zijn land. Hij studeerde bij Rimski-Korsakov en raakte later nauw bevriend met Tsjaikovski. Als docent aan het conservatorium van Moskou kon hij Rachmaninoff en Skrjabin onder zijn studenten rekenen. Tegen het einde van zijn carrière werd hij aangesteld als dirigent van de Keizerlijke Hofkapel in Sint-Petersburg.

Het Eerste pianotrio in d klein, tot op heden nog een van Arenski’s meest gekende werken, is opgedragen aan Karl Davidoff. Tijdens het tsarenrijk maakte Davidoff furore als cellovirtuoos. Tsjaikovski riep hem uit tot ‘keizer van de cellisten’. Bovenop zijn glansrijke carrière en internationale status wordt Davidoff terecht beschouwd als de grondlegger van de Russische celloschool.

Arenski’s hommage komt vooral naar voren in het derde deel van het trio, het verfijnde Elegia dat bijwijlen opstijgt in onaardse lichtheid. De valkuil van kleverig pathos wordt vakkundig vermeden. Dat Arenski een van de meest eclectische Russische componisten van zijn generatie was, blijkt met name in het eerste deel. Hier is de geest van Felix Mendelssohn (vooral van diens pianotrio in dezelfde toonaard d klein) nooit ver, hoewel Arenski gloedvoller en meer elegisch van toon is. De noten van het Scherzo lijken te dansen zonder de grond te raken en transformeren halverwege tot een salonwals à la Camille Saint-Saëns.

De Finale schiet koortsachtig uit de startblokken. Als een vervlogen herinnering gooit de herneming van thema’s uit het derde en eerste deel de sfeer volledig om. De subtiele, natuurlijke welsprekendheid van deze ondergewaardeerde componist zorgt echter voor een overtuigende eenheid.

Het kamermuziekoeuvre van Pjotr Tsjaikovski is klein, tenzij je zijn liederen en piano­solowerken er ook onder verstaat. Verder zijn er slechts wat losse stukken, drie strijkkwartetten, de Trois souvenirs d’un lieu cher voor viool en piano, het strijksextet Souvenir de Florence en het monumentale Pianotrio in a klein, opus 50.

Tsjaikovski: ‘Het is niet uitgesloten dat ik, in de vorm van een trio, muziek heb geschreven met een symfonisch karakter.’

Aanleiding voor het trio was de onverwachte dood van pianist Nikolaj Rubinstein, oprichter van het Moskouse conservatorium – vandaar de opdracht ‘Ter nagedachtenis aan een groot artiest’. Tsjaikovski was geschokt door Rubinsteins dood in maart 1881 en besloot hem te eren met een kamermuziekwerk waarin de piano een grote rol speelde. Het werk, waaraan hij in Rome begon, zou uiteenvallen in twee delen: een inleidende klaagzang met daarna een variatiereeks. Daarin is een bonte afwisseling van dansante variaties te horen, zoals een wals en een mazurka (een verwijzing naar de manier waarop Rubinstein Chopin speelde) en een fuga (een toespeling op Rubinsteins docentschap).

Het piano­trio beleefde zijn première in Moskou in maart 1882, met als uitvoerenden pianist Sergej Tanejev, violist Jan Hrimaly en cellist Wilhelm Fitzenhagen (voor wie Tsjaikovski zijn Rococo-variaties had geschreven). Aan zijn mecenas Nadezjda von Meck liet Tsjaikovski weten: ‘Het is niet uitgesloten dat ik, in de vorm van een trio, muziek heb geschreven met een symfonisch karakter.’ Inderdaad zijn de dimensies van het trio symfonisch. Maar illustreert dit ook niet Tsjaikovski’s grote twijfels? Want in een brief aan haar had hij al eens gesteld dat het voor hem ‘een echte marteling [is] te luisteren naar een trio of een sonate met viool of cello en piano’. Uitgerekend diezelfde Nadezjda von Meck had hem expliciet een compositie voor ‘haar’ pianotrio gevraagd, zodat haar beschermeling kon excelleren. Zo stond ze niet alleen aan de wieg van Tsjaikovski’s geliefde Pianotrio in a klein, maar ondersteunde ze ook een jonge musicus die later hoge ogen zou gooien. Want de jonge pianist die in haar trio meespeelde was niemand minder dan Claude Debussy.