Sir Simon Rattle: afscheid van de Berliner Philharmoniker

De muziek van de Deense componist Hans Abrahamsen is uiterst poëtisch en heeft een sterk visuele zeggingskracht. Hij schildert met een fijn penseel; zijn werk klinkt transparant als een aquarel. Vaak balanceert zijn muziek op de rand van de stilte. ‘Wat je hoort zijn beelden – in wezen is de muziek al aanwezig’, zei hij ooit.

Zoals Michelangelo zijn sculpturen enkel nog uit een steen hoefde te hakken, ordent Abrahamsen de reeds aanwezige klanken in een partituur. Vanuit deze gedachte creëert hij een zinnelijke en ruimtelijke klankwereld, waarin hij uiteenlopende ideeën organisch in elkaar laat overvloeien. Sporadisch wordt de arcadische rust echter verstoord door een stuiterende ritmiek en luide dissonanten.

Een recent hoogtepunt is de verstilde liederencyclus let me tell you uit 2013, die hij componeerde op verzoek van sopraan Barbara Hannigan. De tekst is samengesteld uit de 481 woorden die Ophelia te spreken heeft in Shakespeare’s tragedie Hamlet. Hannigan bracht dit intens lyrische stuk in première met de Berliner Philharmoniker, het orkest dat nu ook tekent voor de eerste uitvoering van Three Pieces for Orchestra. 

Dit zijn bewerkingen, of beter gezegd, her-interpretaties van drie van Abrahamsens Ten Studies for Piano Solo die hij tussen 1984 en 1998 componeerde. Hierin onderzoekt hij ‘de ziel van de piano, die gevormd is door alle muziek die er vanaf zijn ontstaan voor is gecomponeerd’.

De cyclus is verdeeld in vier segmenten, bestaande uit respectievelijk vier, drie, twee en één deel. Deze haken achtereenvolgens aan bij de Romantiek, Afro-Amerikaanse muziek en het impressionisme van Debussy en Ravel. Het afsluitende Le trombe del mattino verwijst naar Italië, ‘het land van het licht’. De verschillende talen zijn voor Abrahamsen van wezenlijk belang: ‘Zij bepalen de associaties van de luisteraar. Er kan een wereld van verschil zitten tussen een Traumlied, een Drømmersong en een Dream Song.’

In 2004 al bewerkte hij de schumanneske nummers een tot en met vier tot Four Pieces for Orchestra. Voor zijn nieuwe Three Pieces for Orchestra nam hij de volgende drie deeltjes onder handen, die in de originele pianocyclus samen de ‘English Studies’ vormen. Boogie-Woogie (nu ‘With a restless and painful expression’) heeft de kenmerkend hoekige swing van de gelijknamige dansmuziek die rond 1920 in Amerika in zwang kwam. Het hierop volgende For the Children (in de orkestversie ‘Calmly moving’) ademt met zijn eenvoudige melodietje een naïef-onschuldige sfeer. Het afsluitende Blues (in de bewerking voor orkest ‘Heavy’) heeft, niet geheel onverwacht, het karakter van een klaagzang. 

Hoe hij de pianopartijen nu naar orkest vertaald heeft, kan Abrahamsen niet precies uitleggen: ‘Ik heb het materiaal simpelweg gevormd naar de mogelijkheden van de diverse instrumenten.’ 

Anton Bruckner groeide op in het benepen milieu van de kleine Oostenrijkse stad Linz. Het opkomende liberalisme tornde aan de invloed van de katholieke kerk. Dit had een sterke invloed op de uiterst onzekere, door dwangneuroses beheerste Bruckner. Hij richtte zich uiterlijk geheel naar de letter van de catechismus, maar werd innerlijk verscheurd door twijfel.

Dergelijke vroomheid, gespeend van al te veel theologisch inzicht, was in zijn milieu tamelijk vanzelfsprekend. Men diende zich voordat men in de hemel kwam te verantwoorden tegenover een angstwekkend reële God en men moest toch zijn aflaten verdienen. Bruckner wijdde zijn Negende symfonie dan ook aan ‘dem lieben Gott’.

De componist was in 1887 voortvarend aan de Negende symfonie begonnen, maar voortdurende revisies van oudere werken hadden hem vervolgens opgehouden. Vanaf 1890 zag hij zijn gezondheid afnemen. Toen hij drie jaar later een verzegeld pakket met werken naar de staatsbibliotheek zond, overtuigd dat pas een toekomstige generatie zijn oeuvre naar waarde zou kunnen schatten, was de Negende symfonie nog altijd niet voltooid.

Tot op de ochtend van zijn sterfdag werkte hij aan de schetsen van het slotdeel, wat het verhaal ontkracht dat hij gesuggereerd zou hebben om zijn Te Deum als finale te gebruiken. Dat past ook helemaal niet bij het zorgvuldige plan dat hij in gedachten had. Bruckner heeft in de Negende uitdrukking gegeven aan een onomwonden gevoel van religieuze extase. Hij maakte daartoe gebruik van kolossale, zelfs onoverzichtelijke klankstructuren. De eeuwigheid is vanuit aards perspectief immers onmogelijk te doorgronden.

De symfonie begint vanuit de diepte, een duister d klein aftastend, en ongetwijfeld had Bruckner met een overdonderend D groot willen afsluiten, waarop in de fanfare-achtige opening al wordt gezinspeeld. Hoe hij op het nobele hoofdthema dat de eerste violen daarna inzetten was gekomen, vertelde hij vol zelfironie aan de dichter Peter Altenberg: ‘Das war so. Ich geh’ auf’n Kahlenberg, und wie mir heiss und hungrig wer, setz i mi am Bachl und pack mein Emmenthaler aus.

Wie i’s fette Papier aufmach’, fallt mir die verflixte Melodie ein.’ Al snel gaat echter de menselijke maat weer verloren. De intimiteit van de strijkers maakt plaats voor het overweldigende gebulder van het koper. Sommige melodische fragmenten lijken op meteorieten in een oneindige muzikale ruimte. Na een coda met koraalkarakter sluit het eerste deel magistraal af op een open kwint.

In het tweede deel, het Scherzo, worden we heen en weer geslingerd tussen uitersten van grimmig wagneriaans geweld en lichtvoetige, soms nogal bizarre passages. Het Adagio is harmonisch zo vooruitstrevend dat Ferdinand Löwe, de student die na Bruckners dood het manuscript in handen kreeg, driftig naar het correctiepotlood greep: hij meende dat de meester niet meer goed bij zinnen was geweest.

Wat hij als ordinair verminderd septimeakkoord liet afdrukken, werd in latere uitgaven in ere hersteld als een bewuste samenklank van alle zeven tonen van de mineurtoonladder. Hier blikte Bruckner opnieuw diep in de afgrond, alvorens dit derde deel tot rust te laten komen in E majeur. Vanzelfsprekend is deze afsluiting vaak geïnterpreteerd als een bewust afscheid van het leven. Dat de Negende symfonie Bruckners muzikale testament is, lijdt geen twijfel. Het was zijn gooi naar eeuwige roem, maar ook de handbagage waarmee hij voor zijn God moest treden.

Simon Rattle en de Berliner Philharmoniker presenteerden voor het eerst in oktober 2011 in Berlijn een vierdelige versie van Bruckners Negende symfonie. Ze herhaalden dit een paar maanden later, in hun thuisstad maar ook in Carnegie Hall in New York. Het orkest beschouwt deze Bruckner-reconstructie als een centraal werk uit de era Rattle en neemt de partituur deze maand dan ook mee naar Londen, Wenen en Amsterdam.

Nicola Samale, John Phillips, Giuseppe Mazzucca en Benjamin-Gunnar Cohrs hebben zo’n dertig jaar aan de reconstructie van Bruckners ruim twintig minuten durende Finale gewerkt. Cohrs schrijft erover: ‘Het resultaat telt 653 maten. 440 komen er overeen met Bruckners partituur, en 208 maten hiervan had hij zelf al helemaal georkestreerd. De rest bestond uit volledig uitgewerkte strijkerspartijen met daarin aanwijzingen voor de belangrijkste blazersinzetten.'

'Nog eens 117 maten konden we herleiden uit schetsen en afgedankte manuscriptvellen. 96 maten moesten we toevoegen met gebruikmaking van muzikaal-forensische methodes; voor slechts 37 maten daarvan hebben we géén materiaal van Bruckners hand gevonden. Al met al is onze uiteindelijke versie in hogere mate vrij van vreemde elementen dan bijvoorbeeld Mozarts Requiem.’

Dat deze reconstructie daadwerkelijk in druk is verschenen is mede te danken aan de inzet van Simon Rattle. Er bestonden al minstens zeven gecompleteerde versies van Bruckners Negende, maar Rattle verwierp ze stuk voor stuk. Het onderzoek van het team onder leiding van Samale heeft hem echter wél overtuigd:

‘I feel increasingly convinced by your plastic surgery, and feel that it should be more widely heard and understood. This from a man who has abandoned the Mozart Requiem! Congratulations again on your astonishing journey.’ In Nederland klinkt deze vierdelige Negende symfonie van Bruckner vandaag voor het eerst.