Sir Bryn Terfel in Berlioz’ La damnation de Faust

Hector Berlioz leerde Goethes Faust (het in 1808 verschenen eerste deel) in 1828 kennen in de Franse vertaling van Gérard de Nerval. ‘Het wonderbaarlijke boek fascineerde me van het begin af aan. De vertaling was in proza, maar bevatte ook enkele fragmenten in verzen, liederen, hymnen etc. Ik kon de verleiding niet weerstaan om ze op muziek te zetten.

Nadat ik deze moeilijke taak had volbracht, was ik zo dom om de partituur op eigen kosten te laten drukken zonder er ook maar een noot van gehoord te hebben. Het werd in Parijs onder de titel Huit scènes de Faust uitgegeven. De talloze en grote gebreken van het werk werden me al snel duidelijk en ik liet het uit de handel nemen. De ideeën leken me echter wel goed en ik heb ze bewaard om ze in mijn legende La damnation de Faust opnieuw en heel anders uit te werken.’

De bewerking van de Huit scènes tot La damnation de Faust bracht Berlioz in 1846 gedurende een concertreis door Duitsland, Oostenrijk, Hongarije en Bohemen ten uitvoer. Een bevriende journalist, Almire Gandonnière, had hem in Parijs van nieuwe tekst voorzien. Naarmate het werk vorderde raakte Berlioz echter door diens tekst heen en zag hij zich genoodzaakt zijn eigen librettist te worden. 

In de Huit scènes wordt Goethe gevolgd, maar in La damnation heeft Berlioz zich, zoals hij in het voorwoord uiteenzet, de nodige vrijheden veroorloofd: ‘De titel van het werk volstaat om aan te geven dat dit werk niet op de hoofdgedachte van de Faust van Goethe is gebaseerd, want in dat illustere gedicht wordt Faust gered. Waarom, zal men zich afvragen, heeft de auteur zijn personage in Hongarije laten belanden? Omdat hij een instrumentaal muziekstuk op een Hongaars thema wilde laten horen. Hij geeft het eerlijk toe.’ 

Eerste deel

Doctor Faust bevindt zich op een vlakte in Hongarije. Het is lente en de dag breekt aan. In een aria, Le vieil hiver, bezingt Faust de verkwikkende werking van de natuur op zijn gemoed.  De altviolen introduceren een deinende melodie die fugatisch wordt uitgewerkt en in een steeds dichter wordend weefsel van tegenstemmen en begeleidingsfiguren wordt opgenomen: een klinkende time-lapse van de ontwakende en opbloeiende natuur. In het lange naspel van de aria klinken signalen die op de rondedans van de boeren (piccolo en fagot) en de Rákóczy-mars van het langsmarcherende leger (hoorns) anticiperen. Een ingenieuze ritmische overgang leidt naar de aan de Huit scènes ontleende boerendans. 

De Rákóczy-mars componeerde Berlioz in Wenen aan de vooravond van zijn bezoek aan Pest. Het thema, een bestaande melodie, houdt verband met het verzet van de Hongaren tegen de Oostenrijkse onderdrukking. De première in Pest was een sensatie. In zijn Mémoires beschrijft Berlioz wat hem na afloop van het concert overkwam: ‘Een sjofel geklede man met een opgewonden blik kwam mijn kleedkamer in en omhelsde me hartstochtelijk. Hij had tranen in zijn ogen en kwam nauwelijks uit zijn woorden: ‘Meneer, meneer. Ik Hongaar.. arme drommel.. spreek geen Frans …un poco Italiano. Vergeef mijn opwinding. Uw kanon, ik begrijp. De grote veldslag… Duitse honden. Ah, Fransen, die weten wat muziek voor de revolutie is. 

Tweede deel

Het tweede deel opent opnieuw fugatisch. De opeenvolgende inzetten van het kronkelende thema suggereren de sombere gedachten die Faust achtervolgen en tot zelfmoord aanzetten. De Paashymne, die hem tot inkeer brengt, is uit de Huit scènes overgenomen. In een flits van drie tromboneakkoorden, piccolo en een schroeiend tremolo in de strijkers – zijn visitekaartje – komt Méphistophélès op. Hij neemt Faust mee naar de kroeg van Auerbach in Leipzig.

Na een uitbundig drinklied zingt Brander, een van de gasten, het Lied van de rat uit de Huit scènes. De dronken menigte intoneert een Requiem voor de dode rat en zet vervolgens een Amen-fuga op het thema van Branders lied in. Het is een parodie op de obligate fuga’s in de kerkmuziek die Berlioz als criticus belachelijk had gemaakt en die hem met hun telkens herhaald ‘amen’ aan stompzinnig gelach hadden doen denken.

Méphistophélès brengt het Lied van de vlo uit de Huit scènes ten gehore. De hierop volgende scène aan een oever van de Elbe is rondom het aan de Huit scènes ontleende Koor van de sylphen en gnomen gecomponeerd. Zowel Voici des roses, het slaapliedje waarin de trombones voor een dreigende ondertoon zorgen, als het Ballet van de sylphen zijn er thematisch van afgeleid. Ter afsluiting worden de eerst na elkaar optredende koren van respectievelijk soldaten (uit de Huit scènes) en studenten gecombineerd. 

Derde deel

Faust in Marguerites kamertje. In de verte klinken de militaire fanfares.

In een van ingetogenheid naar extase omslaande aria uit Faust zijn ontroering. Marguerite zingt de in de Huit scènes als ‘chanson gothique’ aangeduide ballade De koning van Thule. Het melancholieke timbre van de altviool en de strofische vorm (dezelfde muziek voor iedere strofe van de tekst) van het volkslied schilderen haar eenvoud en onschuld.

Het hierop volgende menuet is een flitsend scherzo met drievoudig gediviseerde piccolo’s en kwaadaardig snerpende koperblazers. Het sluit af met een voorproefje van de in de Huit scènes slechts door een gitaar begeleide Serenade van Méphistophélès.

Het menuet en de serenade worden verondersteld zich gelijktijdig met het samenzijn van Faust en Marguerite af te spelen en hun liefdesduet begint met een voortzetting van de ballade. Na de wederzijdse liefdesverklaringen ontwikkelt het duet zich in de coda tot een onverhuld erotische scène, waarin de korte loopjes van de bassen en de cello’s het sidderen van opwinding en verzinken in verrukking schilderen. Het deel sluit af met een terzet en een koor. Het koor doet in grofheid niet onder voor de kroegscène en verwijst met zijn bulderende hahaha-gelach terloops naar de Amen-fuga. 

Vierde deel

Marguerite alleen in haar kamertje. De aan de Huit scènes ontleende romance D’amour l’ardente flamme is een rondo (refrein met verschillende strofen). Het droefgeestige refrein wordt door de althobo geïntroduceerd, ‘een instrument dat bij uitstek geschikt is om vervlogen beelden en gevoelens te doen herleven’, aldus Berlioz in zijn leerboek uit 1843 Grand traité d’instrumentation. In Nature immense geeft Faust, verlaten in een woest landschap, groots en meeslepend uitdrukking aan zijn wanhoop. Ongebruikelijke harmonieën en dreigend rommelende bassen benadrukken de ongenaakbaarheid van de natuur. 

In een door jachthoorns begeleid recitatief vertelt Méphistophélès dat Marguerite in de gevangenis zit. Faust tekent het contract om hem te dienen op voorwaarde dat hij Marguerite zal redden. De rit te paard naar de gevangenis blijkt echter naar de hel te leiden. Het is een wilde galop. Faust hoort in gedachten de smekende stem van Marguerite (de hobo-solo), biddende boeren zingen een litanie op een melodie die Berlioz zich uit zijn kinderjaren herinnerde, Méphistophélès zweept de paarden op (hop, hop) en het orkest gromt, krijst en stampt. 

Nadat Méphistophélès heeft verklaard dat Faust vrijwillig heeft getekend, barst een koor van duivels los in een niet bestaande taal. De hel als totale zinloosheid. Voor de Apotheose, waarin een koor van engelen Marguerite in de hemel verwelkomt, schrijft Berlioz minimaal acht harpen voor.

1. Doctor Faust is diep ongelukkig. Hij beseft dat al zijn geleerdheid slechts boekenwijsheid is.
   
   Bij zonsopgang in de lente bevindt hij zich op een vlakte in Hongarije. Een feest van boeren en een voorbijtrekkend leger verstoren de rust. Faust toont zich ongevoelig voor zowel de aardse genoegens als de ­militaire eer.
   
   
2. Faust in zijn studeerkamer. Hij wordt verteerd door ­onvrede en verveling en staat op het punt de gifbeker te drinken. Een paashymne herinnert hem aan zijn onschuldige kinderjaren en hij bedenkt zich. Méphisto­phélès, de duivel, komt op en drijft de spot met de ‘zuivere gevoelens’ van Faust. Hij zal diens diepste verlangens vervullen en hem het ware leven leren kennen. 
   
   Hij leidt Faust naar een bierkelder, waar dronken ­gasten een lied over een dode rat en een blasfemische fuga zingen. Méphisto­phélès zingt het lied van de vlo. Het grove vermaak staat Faust tegen. Aan de oever van de Elbe wordt Faust door Méphisto­phélès en een koor van gnomen en sylphen in slaap gewiegd. In zijn droom verschijnt hem de geïdealiseerde gestalte van Marguerite, in werkelijkheid een eenvoudig burgermeisje. Temidden van zingende soldaten en studenten begeven Faust en Méphisto­phélès zich op weg naar haar woning.
   
   
3. Faust heeft zich in de kamer van Marguerite verstopt. Marguerite zingt een ballade over een oude koning, die voor hij sterft zijn gouden drinkbeker in zee gooit. Buiten brengen Méphisto­phélès en zijn dienaren, de dwaallichten, een serenade ten gehore om Marguerite te verleiden en daarmee ten val te brengen. 
   
   Faust en Marguerite bekennen elkaar hun liefde, maar worden door Méphisto­phélès ruw in hun samenzijn gestoord. De buren hebben de indringer opgemerkt en waarschuwen Marguerites moeder. Faust vlucht. 
   
   
4. Marguerite beklaagt haar verloren onschuld. Faust zoekt troost in de woeste natuur. Méphisto­phélès vertelt hem dat Marguerite van moord is beschuldigd en in de gevangenis zit. Het slaapdrankje voor haar moeder, dat ze van Faust had gekregen, was namelijk vergiftigd.
   
   Faust tekent een contract dat hij Méphisto­phélès zal dienen op voorwaarde dat Marguerite wordt gered. Ze gaan te paard op weg. De rit leidt echter niet naar Marguerite, maar naar de hel. Faust is verdoemd. Marguerite wordt in de hemel opgenomen, omdat zij veel heeft liefgehad.