Simone Lamsma en Paavo Järvi schitteren in Brahms

De vriendschap tussen Brahms en Joachim speelde ook een rol in de ontstaansgeschiedenis van de Serenade nr.1 in D groot. ‘Ik zal nooit een symfonie schrijven’, zei de jonge Brahms ooit, omdat hij geïmponeerd was door het succes van zijn voorgangers Haydn, Mozart en Beethoven. En omdat hij bezorgd was dat hij de (hierboven vermelde) profetische woorden van Robert Schumann niet zou kunnen waarmaken. Toch heeft Brahms na zijn veertigste nog vier symfonieën geleverd.

Maar zijn eerste experimenten in het schrijven voor orkest zijn de twee Serenades uit 1858 en 1859. Brahms werkte in deze jaren aan het hof van Detmold, als pianodocent en dirigent van de hofkapel. De eerste versie van de Serenade nr.1 was voor een klein ensemble van blazers en strijkers, maar mede op aanraden van Joachim, die vond dat het stuk ‘een symfonisch karakter’ had, bewerkte hij haar vervolgens voor een klein orkest en uiteindelijk zelfs voor een groot orkest. En hoewel deze muziek wellicht iets toegankelijker en ongecompliceerder is dan zijn latere symfonieën, is het een raadsel waarom Brahms nog zo’n tijd bleef twijfelen aan zijn symfonische vaardigheden. Deze Serenade nr. 1 vol contrastrijke melodieën en klankkleuren is eigenlijk Brahms’ eerste symfonie.

Tijdens de wereldpremière van Brahms’ Vioolconcert in D groot op 1 januari 1879 in Leipzig was er sprake van een bijzondere band tussen solist, dirigent en orkest. Brahms stond zelf op de bok, hij dirigeerde het Leipziger Gewandhaus­orchester, hetzelfde orkest dat tien
jaar eerder ook de wereldpremière had gespeeld van Ein deutsches Requiem, en zijn goede vriend Joseph Joachim was de solist. Brahms had zijn vioolconcert speciaal voor hem geschreven, een van de meest virtuoze violisten van de negentiende eeuw.

Meteen vanaf hun eerste ontmoeting in Hannover in mei 1853 was er sprake van een bijzondere klik tussen Brahms en Joachim: het begin van een uiterst intensieve en vruchtbare vriendschap. Destijds in Hannover was hun ­positie nog niet helemaal gelijkwaardig. Joachim, bijna twee jaar ouder dan Brahms, was toen al een succesvol violist en veelbelovend componist. Hij had een glorieus debuut gemaakt als solist bij het Gewandhausorchester in 1843, hij had samengewerkt met Mendelssohn en Liszt, hij was concertmeester geweest in Weimar en in 1853 was hij net aangetreden als concertmeester in Hannover. Brahms daarentegen was in 1853 nog een vrij onbekend musicus die zijn eerste tournee als pianist maakte samen met de Hongaarse violist Eduard Reményi. En hoewel hij al verschillende werken had geschreven, waren er nog geen composities gepubliceerd. Toch was het meteen duidelijk dat ze aan elkaar gewaagd waren. Joachim herkende meteen het uitzonderlijke talent van Brahms, dat ook al gauw erkend werd door het beroemde echtpaar Robert en Clara Schumann, met wie Brahms ook bevriend zou raken. Robert Schumann was zo onder de indruk dat hij een artikel publiceerde in het Neue Zeitschrift für Musik, waarin hij Brahms aankondigde als zijn opvolger en hem omschreef als ‘voorbestemd om een ideale uitdrukking aan de tijd te geven’. Het markeerde de start van een soms moeizame, maar zeer succesvolle carrière.

Het Vioolconcert in D groot van Brahms is misschien wel het mooiste resultaat van de bijzondere vriendschap tussen Joachim en Brahms. Na een lang proces, waarin de componist regelmatig advies vroeg aan de violist omdat hij zeker wilde weten dat de solopartij speelbaar zou zijn, was de première een verrassend succes. De twee vrienden zouden nog heel wat brieven heen en weer schrijven over kleine correcties en veranderingen in de partituur voordat de muziek uiteindelijk werd gepubliceerd door de Berlijnse uitgever Simrock in oktober 1879.

Brahms’ (enige) vioolconcert is een van de belangrijkste vioolconcerten ooit geschreven en onderscheidt zich van andere romantische soloconcerten door de manier waarop de solopartij is verweven met het symfonieorkest. Na een indrukwekkende symfonische introductie van het orkest voegt de solist zich bij het orkest als primus inter pares. En hoewel de solopartij extreem virtuoos is, is die virtuositeit nooit het hoofddoel. De vele prachtige melodieën die het concert rijk is, klinken steeds weer in andere combinaties van instrumenten. Soms alleen in de vioolpartij en enkele houtblazers, soms tutti in het geniaal georkestreerde symfonieorkest, en in het Adagio is het niet de solist maar de hoboïst die het eerste lyrische thema introduceert. Het derde deel heeft mede dankzij de meeslepende dansritmes een Hongaars karakter: een hommage aan Joachims vaderland. Na lang beraad ging Brahms akkoord met de suggestie van Joachim om ‘ma non troppo vivace’ toe te voegen aan ‘Allegro giocoso’, een Italiaanse term om aan te geven dat het ‘speelse allegro’ vooral ‘niet te snel’ gespeeld moet worden. ‘Anders is het te moeilijk’, schreef Joachim. Zijn indrukwekkende cadens voor het eerste deel is geen vast onderdeel van het concert – er bestaan meerdere varianten van andere violisten – maar Brahms was er wel enthousiast over. Hij past zo goed in het geheel, dat hij tot op de dag van vandaag de meest gespeelde cadens is.