Schumann Kwartet speelt ‘Slavische’ Dvořák

Tekst: Lies Wiersema

Een uitstapje in de Hongaarse omgeving van slot Esterháza, op de grens van het ­huidige Oostenrijk en Hongarije, zo is dit vrolijke en optimistische kwartet wel getypeerd. De relatieve beslotenheid van het paleis van de familie Esterházy vormde de ambiance waarin de reeks van zes kwartetten, opus 20, tot stand kwam.

Met deze serie sloeg Joseph Haydn, op het hoogtepunt van zijn Sturm und Drang-periode, een nieuwe weg in. Zijn muzikale taal werd emotioneler, dramatisch expressiever, geestiger, en nationale elementen zijn opvallend vaak te horen, zoals Hongaarse zigeunermuziek.

De overheersende positie van de eerste viool werd teruggedrongen, en de verschillende stemmen kregen een gelijkwaardiger aandeel met een actievere rol voor de cello die soms werd ingezet als melodie-instrument. En als om God te eren voor deze bijzondere verzameling gaf Haydn alle zes kwartetten aan het slot een eigen Latijns postscriptum mee, in nummer vier Gloria in excelsis Deo.

Kenmerkend voor dit vierde kwartet zijn de expressieve tegenstellingen. Zo wordt in het eerste deel de ingetogen opening gevolgd door onverwachte passages van ritmische uitgelatenheid.

Het tweede deel is een van Haydns meest elegante variatiedelen. De peinzende, ietwat weemoedige melodie van de eerste viool is het thema van vier variaties waarin telkens een andere stem de solorol op zich neemt. In de tweede variatie is het een enigszins pathetische cello, tot de eerste viool de leidende rol overneemt. Na de derde variatie met zijn virtuoze vioolsolo keert het thema in de laatste variatie zachtjes in de oorspronkelijke vorm terug, gevolgd door een uitgebreid, steeds dramatischer coda.

En dan wordt de hoofse en verfijnde sfeer plots doorbroken door een exotisch menuet op zijn zigeuners (‘alla zingarese’) vol heftige, amusante tegenaccenten, een stijl die Haydn als kind vaak gehoord moet hebben.

Klanken uit de volksmuziek zijn ook aanwezig in de uitbundige finale. Contrasterende motieven, komische uitroepen, pauzes en hilarische wendingen zorgen voor het scherzando-effect. Dit geestige en ingenieuze slotdeel besluit een van Haydns meest geliefde kwartetten.

Iedere zondag werd er in huize Mendelssohn kamermuziek uitgevoerd, vooral werk van de klassieke grootmeesters. Felix Mendelssohn was goed thuis in het klassieke repertoire. Hij werd geboren in Joseph Haydns laatste levensjaar en schreef zijn Tweede strijkkwartet in a klein, opus 13 toen Ludwig van Beethovens late kwartetten net verschenen waren. Dit kwartet, geschreven als eerste maar als tweede gepubliceerd, ontstond in 1827. In maart van dat jaar was Beethoven gestorven en een half jaar later werd diens kwartet opus 132, eveneens in a klein, gepubliceerd. Dat deze late kwartetten voor die van de achttienjarige Mendelssohn model stonden is te horen in zijn eerste kwartetcomposities.

De langzame inleiding waarmee Mendelssohn zijn kwartet opent bevat na enkele maten een motto van drie noten, afkomstig uit een lied dat hij eerder componeerde: Ist es wahr? In dit lied, getiteld Frage, vraagt de dichter: is het waar dat je nog altijd op me wacht bij de wijnberankte muur? De vraag werd het motto voor het Tweede strijkkwartet, vooral voor het eerste en laatste deel, maar ook in de middendelen wordt erop gezinspeeld. De hymneachtige sfeer zet zich voort in het tweede deel, dat begint met een serene melodie, verrassend gevolgd door een expressieve fuga vol chromatiek. Het scherzoachtige Intermezzo introduceert als overgang naar de finale een heel andere sfeer: een droefgeestige mars met in het trio Mendelssohns lichtvoetige wereld van elfen en feeën. De finale opent met een door tremolo’s begeleid dramatisch recitatief van de eerste viool. Wanneer de langzame inleiding uit het begin weer terugkeert om het werk af te sluiten, klinkt nogmaals het citaat Ist es wahr? Zo eindigt het strijkkwartet met de vraag waarmee het begon.

De tienduizend aanwezigen die in de straten van Praag de begrafenisstoet van Antonín Dvořák vormden laten wel zien hoe geliefd deze Tsjechische componist was, de man die de muzikale taal van het volk kende. De Boheemse volksmuziek met zijn dansen en volksliedjes was voor hem een onuitputtelijke bron van inspiratie.

Zijn Tiende strijkkwartet in Es groot, opus 51 is daarvan een archetypisch voorbeeld. Dvořák schreef het op verzoek van de primarius van het indertijd beroemde Quartetto Fiorentino, die voor zijn ensemble graag een kwartet ‘in Slavische stijl’ wilde.

In de hele compositie verwerkte Dvořák Tsjechische dansritmen en folkloristische elementen, zoals de polkafiguren in het zorgeloze eerste deel met zijn ontspannen, pastorale melodie, en de springdans in de finale.

Maar vooral in het tweede deel is Slavische muziek prominent aanwezig. Het is expliciet aangeduid als ‘Dumka’ en heeft als ondertitel ‘Elegie’, de klaagzang van de eerste viool boven de arpeggio’s van de ­cello. Dvořáks Dumka is een melancholieke melodie die afgewisseld wordt met de contrasterende opwindende ritmes en tegenritmes van de furiant, stemmingswisselingen die kenmerkend zijn voor deze Slavische muziek. 

Het langzame deel, getiteld Romance, is een idyllisch andante, met een landelijk aandoende, romantische melodie in het midden.

Een groot contrast met de Finale, waarin het Slavische temperament pas goed losbarst. Het is een rondo waarvan het thema het ritme van de skocná heeft, een Boheemse springdans. Een uitbundige climax sluit het geheel af.

Het kwartet had mede vanwege zijn toegankelijkheid onmiddellijk succes. Van zijn veertien strijkkwartetten werd dit tiende een van Dvořáks populairste, een hoogtepunt in de kwartetliteratuur.