Schumann Kwartet speelt Schubert, Bartók en Brahms

Het is verbijsterend maar waar: van alle strijkkwartetten van Franz Schubert is alleen dat in a klein (‘Rosamunde’) tijdens zijn leven in een openbare concertzaal uitgevoerd. De rest bereikte alleen de oren van familie, studenten en vrienden.

Het kwartet van vanavond, het Strijkkwartet in D groot uit 1813, is een van de ‘familiekwartetten’, uitgevoerd met zijn broers Ignaz en Ferdinand, die viool speelden, en met vader Schubert als cellist. Schubert speelde al vanaf zijn dertiende mee als altviolist. Zijn broer Ferdinand herinnerde zich dat Franz (de jongste!) de leiding had: ‘Het was voor zijn vader en zijn broers een groot genoegen met hem kwartet te spelen.

Meestal gebeurde dat in de vakantietijd. De jongste van ons had de beste oren. Als iemand een fout maakte, wees hij ondanks zijn dertien jaren ernstig of glimlachend feilloos de schuldige aan. Wanneer zijn vader op zijn cello een fout maakte, zei Franz eerst helemaal niets, maar als die fout zich herhaalde, verklaarde hij schuw en glimlachend: ‘Mijnheer vader, er moet hier iets fout zijn’ en de goeïge vader accepteerde deze les graag.’

In september 1813 trakteerde Schubert zijn vader voor diens naamdag op een voor hem geschreven cantate en op dit strijkkwartet. Vader Schubert was de eerste die te horen was in het begin van dit werk, met zijn liggende cellotoon als fundament onder het lyrische thema in de eerste viool en de begeleidende tremolo’s.

Daaruit groeit een uitgebreid Allegro ma non troppo van een verbluffende kwaliteit voor een jongen van zestien. Er zijn lyriek, temperament, avontuurlijke excursies en een levendig geven en nemen van de vier spelers. Het tweede deel is een zangerig Andante in wiegend siciliano-ritme waar net als in het openingsdeel momenten van droefenis passeren.

Na het Menuet met het landelijke trio volgt de boeiende finale met zijn tweestemmig polyfone eerste thema. Samen met een tweede lyrisch thema groeit hieruit een bijna orkestrale doorwerking. Na de recapitulatie stevent de muziek af op de feestelijke opwinding van het eind.

Centraal in het twintigste-eeuwse kwartetrepertoire staat een componist die niet zoals Schubert ervaring had met kwartetspelen maar eigenlijk van huis uit pianist was: Béla Bartók. Zijn zes strijkkwartetten geven inkijkjes in de verschillende fases van zijn componistenbestaan. Bartók leverde nieuwe oplossingen voor problemen van vorm, stemvoering en samenklank. Daarbij maakte hij gebruik van Hongaarse volksmelodieën en nagenoeg alle traditionele contrapuntische technieken.

Het genre omspant nagenoeg zijn gehele compositorische carrière, met uitzondering van zijn laatste jaren in Amerika, hoewel hij ook daar schetste aan een nooit voltooid zevende strijkkwartet. In zijn jonge jaren had Bartók al geëxperimenteerd, maar pas het stuk dat hij op zijn zevenentwintigste losliet vond hij goed genoeg om te bewaren: het Eerste strijkkwartet.

Naast echo’s van Richard Strauss en Claude Debussy klinkt daar de Transsylvanische volksmuziek in door die hij al twee jaar had verzameld en bestudeerd, vooral in de melodieën en de ritmische gedrevenheid. De drie delen gaan zonder onderbreking in elkaar over. Rode draad door het langzame eerste deel is het smachtende beginmotief dat geleidelijk uitgroeit tot een polyfoon (meerstemmig) lijnenspel, met in het middendeel een dialoog op gang gebracht door de cello.

Het tweede deel lijkt steeds op zoek naar zijn tempo en expressie, al is er houvast van een motief van herhaalde tonen. Duidelijke invloeden van ritmische volksmuziek zijn er pas in het laatste deel op initiatief van de cello. Maar dat is pas na de inleiding met unisonofiguren en solorecitatieven van de cello en viool. Aan het eind komen alle ideeën in een krachtige coda samen en besluit het kwartet met een positief akkoord

Johannes Brahms wachtte tot zijn veertigste met het publiceren van zijn eerste strijkkwartetten. Daarvóór had hij al zo’n twintig experimenten in de kachel gegooid. Toch redde Brahms het genre en vulde het met romantische adem: dat zijn de twee Strijkkwartetten, opus 51 (1873).

De eerste schetsen kwamen al acht jaar eerder op papier, bij Brahms niet ongebruikelijk. Met zijn duistere toonsoort c klein, maar ook qua omvang, vorm en idioom sluit het Eerste strijkkwartet nauw aan bij de Razoemovski-kwartetten van Ludwig van Beethoven, die Brahms uitgebreid onder de loep nam.

In het openingsdeel (Allegro) is dat goed te horen in vele zinswendingen die bijna citaten lijken. Maar liefst drie thema’s heeft Brahms in dit deel in sonatevorm met elkaar verstrengeld. Het expressieve Poco adagio is getiteld ‘Romanze’. De rijk geharmoniseerde hymne-achtige melodie doet opnieuw aan Beethoven denken, nu eerder aan zijn late kwartetten.

Toch verraden het gebruik van dissonanten en de modulaties echt de hand van Brahms. Op de derde plaats niet het gebruikelijke Scherzo, maar een nogal pathetisch deel, met als knipoog wat frivole pizzicato’s (getokkelde tonen) die het delicate trio-middenluik inleiden. Met de gepassioneerde finale met zijn markante septiemsprongen keert de sfeer van het eerste deel terug.