Schuberts Symfonie nr. 9 & Lucas en Arthur Jussen spelen Say

Het Antwerp Symphony Orchestra opent zijn seizoen 2024/2025 met oosterse sprookjes. Voordat het dubbelpianoconcert van de Turkse componist-pianist Fazil Say (naar een oude Perzische sage) op de lessenaars komt, klinkt een ouverture van de Deense componist Christian Frederik Emil Horneman. Deze liet zich inspireren door de vertellingen van Duizend-en-één-nacht en bracht in 1888 een opera rond de figuur van Aladdin in première. De ouverture voltooide hij al in 1864 en wist hij in 1868 apart gepubliceerd te krijgen in Leipzig; het zou zijn enige werk blijken dat enige faam verwierf buiten Denemarken. Hornemans beroemde landgenoot Niels Gade (1817-1890) had in 1839 Aladdin en de wonderlamp gecomponeerd. Of Horneman juist naar aanleiding daarvan zijn eigen Aladdin-muziek wilde schrijven is twijfelachtig: Gades melodrama was maar één keer gespeeld en niet in druk beschikbaar. Waarschijnlijker is het dat Horneman in Duitsland met de Oriënt in aanraking kwam: toen hij studeerde in Leipzig kan hij in 1860 een uitvoering hebben bijgewoond van Das Paradies und die Peri, een oratorium van de door hem zeer bewonderde Robert Schumann naar de oriëntaalse romance Lalla Rookh (1817) van Thomas Moore. 

Met zijn Aladdin-ouverture presenteerde Horneman een cultuur die ver van de zijne lag, maar die in zijn levensdagen erg in de mode was in heel Europa. Zo publiceerde Lord Byron in de jaren 1810 verschillende oosterse verhalen en verscheen in 1828 Victor Hugo’s dichtbundel Les Orientales. Componisten lieten zich in diezelfde oosterse richting sturen, en een sensatie was bijvoorbeeld in 1844 in Parijs Le désért van Félicien David, een symfonische ode over zijn reis door Turkije, het Heilige Land en Egypte. Hornemans Aladdin-ouverture heeft een ongewone, episodische opbouw: fermates of generale pauzes onderbreken de stroom van de muziek, en samenhang ontstaat vooral door een wervelend mineurmotiefje dat door het stuk rondslingert. Het is vergeefs zoeken naar instrumenten die als typisch oriëntaals werden beschouwd, zoals een tamboerijn of vingercymbaaltjes. Een oosters tintje ontstaat door opvallende chromatiek, maar meer dan een aaneenschakeling van muzikale oriëntalismen is Hornemans muziek een kleurrijke en fantasievolle sfeerschets van de sprookjeswereld van Aladdin. De ouverture kreeg twee premières. De eerste was op 14 april 1866 in de sociëteit Euterpe in Kopenhagen, die door onder anderen Horneman en Edvard Grieg was opgericht om Scandinavische muziek te promoten. De ontvangst was lauw, en vooral de losse structuur en de eerder ritmische dan melodieuze werking van de muziek werden bekritiseerd. Op reis in Duitsland bood Horneman vervolgens zijn partituur aan aan het Gewandhausorchester in Leipzig. Die tweede uitvoering op 28 november 1867 ging officieel de boeken in als première, en blij met zijn Leipziger succes – de opmaat voor meer uitvoeringen, in verschillend landen – droeg de componist de ouverture Alladin op aan het orkest.

In 2016 componeerde Fazıl Say voor Arthur en Lucas Jussen het veelgeprezen Night. In dat ritmisch uitdagende werk wordt de klankwereld verrijkt door het bespelen van de snaren binnenin de piano, een speeltechniek met sfeervolle resultaten die opnieuw opduikt in het tweede werk dat Say voor de broers schreef, Anka kuşu (‘Feniks’). Het is geïnspireerd op een Perzische legende over de konings­vogel Simurgh, die gelijkenissen vertoont met de feniks. Het verhaal: duizend vogels ondernemen een lange reis over de zeven valleien, vol risico’s en verleidingen, om de Simurgh te vinden. Slechts dertig van hen komen aan in een leeg paleis, en realiseren zich dat zij zelf de koning zijn (‘si murgh’ betekent ‘dertig vogels’).

Dit verhaal over opoffering en transcendentie krijgt zijn muzikale weerslag in een energiek amalgaam van oosterse ritmes, jazz en westerse klassieke muziek. De twee pianisten krijgen alle ruimte, ondersteund en omringd door een bescheiden orkest. Het eerste deel begint ingehouden, als een lied zonder woorden, maar al gauw begint een uitbundige muzikale reis vol swingende ritmes. Dan weer duelleren de solisten met elkaar, dan weer gaan ze gebroederlijk samen op. Een kort, hoekig scherzo is de opmaat voor het contrast­rijke slotdeel, waar jazzelementen vrij spel hebben en de solisten zich van hun meest virtuoze kant kunnen laten horen. Lucas en Arthur Jussen brachten het werk in première in de Isarphilharmonie in München op 14 januari 2022 met de Münchner Philharmoniker onder leiding van John Storgårds.

In 1838, tien jaar na Franz Schuberts dood, deed Robert Schumann Wenen aan. Hij bezocht het graf van zijn gewaardeerde collega en vervoegde zich bij Franz’ broer Ferdinand. Ferdinand liet wat relikwieën zien en bleek tot Schumanns grote vreugde ook te beschikken over een ‘schat’ aan manuscripten. De meeste indruk maakte een omvangrijk werk dat we nu kennen als de Symfonie in C groot. Het was vóór Schumanns ontdekking nog niet uitgevoerd. Hoewel lang is aangenomen dat de symfonie uit Schuberts laatste levensjaar stamt, is men er nu van overtuigd dat de compositie al in 1825 ontstond.

Schubert droeg het werk destijds op aan de Weense Gesellschaft der Musikfreunde, die het wel wilde uitvoeren maar de partituur bij de eerste repetitie als te lang en te moeilijk terzijde schoof. De officiële première (zij het ingekort) vond dan ook pas plaats op 21 maart 1839 in het Gewandhaus te Leipzig, onder leiding van Felix Mendelssohn.

Schumann stak in hetzelfde jaar de loftrompet over de unieke kwaliteiten van de herontdekte ‘Grote’: ‘Hier is behalve meesterlijke compositietechniek, leven in alle vezels, koloriet tot in de fijnste schakeringen, overal betekenis, een scherpe uitdrukkingskracht in de details en over het geheel uiteindelijk ro­mantiek uitgegoten… En de hemelse lengte van de symfonie, als een dikke roman in vier delen, als die van bijvoorbeeld Jean Paul.’ 

Met de ‘hemelse lengte’ – het stuk is bijna twee keer zo lang als Schuberts andere symfonieën –  neemt de componist als het ware een voorschot op het symfonische werk van de laatromantici, onder wie zijn latere stadgenoot Anton Bruckner. De instrumentatie is kleurrijk. Schuberts zangerigheid is volop aanwezig en de meester van de ‘kleinschalige’ li­edkunst weet beheerst en knap te experimenteren met de grote vorm.

Dat laatste is bijvoorbeeld duidelijk in het uitgebreide eerste deel, dat start met een Andante-inleiding met een wijds hoornthema. Dit thema wordt uitgebouwd tot een van de belangrijkste gedachten van het Allegro ma non troppo. Het weemoedige tweede deel, dat een wat Slavische tongval heeft, spreekt (aldus Schumann) ‘met roerende stemmen tot ons’.

‘In dit deel bevindt zich ook een plek, waar een hoorn als vanuit de verte roept, die lijkt voor mij uit een andere sfeer afgedaald te zijn’, alsof er een ‘hemelse gast’ aanwezig is. In het soms boertige, soms idyllische Scherzo komt ook even een Weense wals of ländler (Oostenrijkse volksmuziek) voorbij. Met een breed uitgesponnen Finale (van zo’n 1200 maten) besluit Schubert zijn muzikale roman op stralende en vreugdevolle wijze.