Scherpdenkers: Pim van Lommel over Eindeloos bewustzijn

Ooit probeerden twee monniken zich voor te stellen hoe het zou zijn in de hemel. Ze spraken met elkaar af dat degene die er het eerst zou komen, de ander zou laten weten hoe het daar was: aliter (Latijn voor anders) in vergelijking met hier, of taliter (zo’n beetje hetzelfde). Zo gezegd zo gedaan: toen een van de monniken stierf, verscheen hij in een droom van de ander, met de mededeling dat het aan gene zijde totaliter aliter (totaal anders) was. 

Dit is de strekking van een oudmiddeleeuws verhaal dat in allerlei varianten wordt doorverteld. Een verhaal dat ook vandaag de dag nog tot de verbeelding spreekt. Ook veel gewone stervelingen denken immers geregeld over een hiernamaals.

De muziekliefhebbers onder hen stellen zich vaak de vraag of er na het leven hier op aarde nog wel muziek zal zijn. En zo ja… hoe zou die klinken? Zou de protestantse Johann Sebastian Bach in een hemels licht de scepter zwaaien? Zou er ergens een duivel zijn, die weergaloos viool speelt, zoals de achttiende-eeuwse Italiaanse vioolvirtuoos Giuseppe Tartini in een droom hoorde? Zouden de engelen tussen de wolken Mozart spelen, zoals de twintigste-eeuwse Zwitserse theoloog Karl Barth vermoedde? Of zou de muziek van daar totaliter aliter zijn?

Hemelse openbaringen

Wellicht hoorde de Duitse geestelijke Hildegard von Bingen zo’n 850 jaar geleden iets van de hemelse muziek in haar kloostercel doorklinken. Hildegard had vanaf haar jeugd in ieder geval apocalyptische visioenen, die ze later in unieke geschriften zou vastleggen. De ‘Sibylle van de Rijn’ zou behalve als mystica beroemd worden als een soort orakel voor pausen, bisschoppen en koningen. Ze was verder abdis van kloosters in de buurt van Bingen, beoefende de geneeskunst én maakte muziek.

Hildegard staat te boek als de eerste componist uit de muziekgeschiedenis. Ze bundelde haar liturgische muziek in 1150 in een verzameling die ze Sym­phonia armonie celestium relevationum doopte (‘Symfonie van de harmonie en hemelse openbaringen’). Was deze muziek inderdaad een hemelse openbaring? Wellicht… Hildegard beschouwde zichzelf in elk geval als een ‘bazuin van God’; muziek was voor haar een middel om op aarde de schoonheid van het paradijs te herstellen.

In haar visionaire noten horen we hoe ze vaak bepaalde melodische formules herhaalt, rijke versieringen toepast en, vergeleken met het gangbare gregoriaans, grote melodische sprongen gebruikt. Voor Hildegard en haar middeleeuwse tijdgenoten was de aardse muziek een (flauwe) afspiegeling van de hemelse.

Die opvatting had men ook een eeuw later nog, toen de Cantigas de Santa María op papier gezet werden. Deze lofzangen voor Maria werden deels geschreven door de Spaanse koning Alfonso ‘de Wijze’ (1221-1284). Hij verzamelde ze in unieke manuscripten, waarin op tal van miniaturen zangers en instrumentalisten staan afgebeeld.

Een eindeloze trip

Recentelijk probeerde de Nederlandse componist en saxofonist Peter Vigh in Totaliter Aliter zíjn klankbeeld van een ander bestaan weer te geven. Hij werd onder meer geïnspireerd door het boek Eindeloos bewustzijn van cardioloog Pim van Lommel, die hierin verslag doet van zijn onderzoek naar mensen met een bijna-doodervaring.

Het viel Vigh vooral op dat de verhalen van die mensen zich meestal afspelen in een wereld waar geen ruimte en tijd is; dat werd voor hem een van de uitgangspunten in Totaliter Aliter. Behalve door de verhalen uit Van Lommels boek liet Vigh zich inspireren door YouTube-filmpjes over bijna-doodervaringen. Uit die filmpjes destilleerde hij woorden – die hij deels op klank uitzocht – om ze in zijn werk te gebruiken.

Door de verschillende bijna-doodervaringen werd zijn fantasie getriggerd en ontstond in zijn hoofd een nieuw universum. In dit universum ruimde hij een plaats in voor koorzangers, blokfluit, panfluit, altviool, accordeon en slagwerk.

‘Eindeloze trip van kleur, klank, ruimte en tijd’

Totaliter Aliter werd als het ware een bijna-doodervaring in klank. In de verschillende delen van het werk ­komen diverse aspecten van zo’n ervaring aan bod. ‘Het begint op aarde’, vertelt Vigh. ‘De tekst ‘Ik was daar’ wordt eindeloos herhaald. Ik probeer in het stuk steeds verder verwijderd te raken van het hier en nu. Aan het einde van dit eerste deel schieten we de ruimte in.’ 

‘Ik stel me een lege ruimte voor, waarin af en toe ruimteschepen van klank aan je voorbijtrekken. In het derde deel ga je als het ware zweven, alsof je uit je eigen lichaam treedt. Hierna komen we in de beroemde tunnel, die vaak wordt genoemd, een soort draaikolk. Dan schiet je in het heldere licht; er komen klokjes voorbij en stijgende glissando’s.’ ‘Op een gegeven moment zijn we ver weg van hier en komt een elektronisch deel. Daarna zakken we weer terug op aarde.’

Het werk, dat te beschouwen is als een ‘eindeloze trip van kleur, klank, ruimte en tijd’, eindigt weer met de tekst: ‘Ik was daar’.