Scherpdenkers: Petra Stienen en Ragazze Kwartet

‘Cultuur geeft mensen perspectief, omdat ze erdoor beseffen dat ze mens zijn.’ Aldus arabist, publicist, zelfstandig adviseur en Eerste Kamerlid (D66) Petra Stienen. Dat besef staat ook centraal in Steve Reichs Different Trains en WTC 9/11. Door tekstfragmenten van omstanders, slachtoffers en hulpverleners in de composities te verwerken, creëert hij een poëtisch ooggetuigenverslag.

Different trains

New York, 1940, rond kwart voor zes ’s avonds. Een kleuter wacht met zijn kindermeisje op ‘the world’s grea­test train’, de 20th Century Limited. Op het perron ligt futuristisch rood tapijt. Grote posters beloven dat het binnenstormende, gestroomlijnde Art-Deco-gevaarte in zestien uur naar Chicago rijdt. Binnen zijn slaapcoupés, dinerzalen, lounges en ramen met uitzicht op de Hudson.

Virginia, het kindermeisje, brengt het jochie steevast van New York naar Los Angeles, en weer terug. Ieder half jaar vermengen ze zich met de zakenreizigers, de Chicago tycoons, en vertrouwen ze hun koffers toe aan zwarte Pullman porters, kruiers met een slavernijverleden. Eindeloze treinritten – even absurd als romantisch – brengen het kind van zijn moeder naar zijn vader, sinds zij in 1937 van elkaar scheidden.

Niet gek dat componist Steve Reich zich ruim veertig jaar later door de betoverende treinreizen uit zijn jeugd laat inspireren. Als hij aan een opdrachtwerk voor het Kronos Kwartet begint, peinst hij over de precieze periode (‘1939 of 1940’) van zijn jonge nomadenbestaan. Dan pas beseft hij dat zich precies in die periode aan de andere kant van de oceaan een tragedie voltrok. Het is puur geluk dat hij, als kind van een Joodse vader, geboren is op Amerikaans grondgebied. ‘Anders reed ik oostwaarts en compleet uit beeld’, zegt hij in een interview.

Maar om alleen dat besef, vanuit zijn eigen perspectief, als vertrekpunt te gebruiken voor een stuk over de onmetelijke droefheid van de Holocaust, voelt scheef en subjectief. Om een meer compleet beeld te krijgen, zoekt Reich voor Different Trains naar een ‘objectieve, documentaire-achtige’ aanpak. Hij spreekt af met zijn inmiddels bejaarde kindermeisje Virginia en Pullman porter Lawrence Davis, interviewt ze, en legt de gesprekken vast op tape. Zij zijn de ‘objectieve’ getuigen van zijn eigen jeugdherinneringen. Flarden van de interviews verwerkt hij vervolgens in het eerste deel van de compositie, America – before the war.

Ook in muzikaal opzicht volgt hij de sprekers nauwgezet; in Different Trains werkt Reich voor het eerst met spraakmelodieën. De intonatie van de woorden bepaalt de muzikale invulling: de altviool en cello introduceren iedere spreker en dubbelen de opname met precies dezelfde melodie. Op de achtergrond wordt de suggestie gewekt van een rijdende Amerikaanse trein.

In het tweede deel spreken drie overlevenden van de Holocaust: Paul, Rachel, en Rachella. De trein klinkt beduidend anders. Een ­veewagon? Luchtalarmen? Een schrillere stationsfluit? Hoewel uit op een documentaire-achtige compositie weet Reich aan de paniek en angst van de oorlogsslachtoffers feilloos uitdrukking te geven in zijn muziek.

Het laatste deel voelt als een open einde. ‘And the war was over’ (Paul) wordt onmiddellijk gevolgd door ‘Are you sure?’ (Rachelle). En ‘But today, they’re all gone’ (Mr. Davis) gaat over de hogesnelheidstreinen, maar de tekst benadrukt hier ook de loodzware erfenis van de Tweede Wereldoorlog.

De herkenbare, ritmische patronen van de treinmechaniek passen naadloos in de minimal-stroming waar Reich met componisten als Terry Riley, La Monte Young en Philip Glass grondlegger van is. Zij proberen halverwege de jaren 1960 af te rekenen met traditionele westerse compositietechnieken door herhalende korte motiefjes (zo weinig mogelijk melodisch materiaal) te gebruiken als basis van een werk.

Daarbij worden ze geholpen door nieuwe elektronische mogelijkheden. Al vroeg raakt Reich aan het experimenteren met tape loops en ontdekt hij het beroemde phase shifting: door één tape een klein beetje te vertragen, raken twee identieke loops uit elkaar, tot ze elkaar weer naderen. ‘Dat kan natuurlijk ook op twee piano’s’, denkt Reich, en vanaf dat moment laat hij zich ook voor de structuur en inhoud van zijn ‘analoge’ composities regelmatig inspireren door geluidsopnamen. Spraakmelodieën zijn hiervan een voorbeeld.

In Different Trains klinken ook veel andere, typisch reichiaanse elementen die al in de jaren ’60 het licht zagen: een ritmisch, percussie-achtig gebruik van instrumenten en een schijnbaar onveranderlijke cadans waarbinnen toch steeds kleine veranderingen plaatsvinden.

WTC 9/11

In het veel latere WTC 9/11 werkt Reich opnieuw met spraakmelodieën, al grijpt hij hier ook andere middelen aan om het ooggetuigenverslag vorm te geven. In het eerste deel vertelt hij het verhaal van de aanslagen op de Twin Towers in 2001 vanuit publiek toegankelijke geluidsarchieven. Boven alarmerend, herhalend gepiep – het geluid van een telefoon die geen verbinding heeft – klinkt de stem van de luchtverkeersleider: ‘They’re goin’ the wrong way’. Dan volgt de brandweercommunicatie op de grond. In deel twee zoomt Reich in op de plaats van de ramp. Hij geeft het woord aan buurtbewoners, de eerste ambulancebroeder die aanwezig was en een brandweerofficier. Ze blikken terug op de gebeurtenissen negen jaar geleden.

Ook in WTC 9/11 wijst het derde deel naar de toekomst. ‘WTC is ook een afkorting van World to Come’ schrijft Reich. Het doet hem denken aan de joodse traditie om naast het lichaam van overledenen psalmen te reciteren tot de begrafenis plaatsvindt. Omdat de identificatie van slachtoffers bij ‘9/11’ moeizaam verliep, duurde dit in sommige gevallen maanden. Al die tijd hielden vrijwilligers de wacht.

In het derde deel klinken deze psalmen, de tekst van een voorzanger uit een nabijgelegen synagoge en het spel van een cellist die bij de wake aanwezig was. Het perspectief van de omstanders die uit het puin zijn opgestaan. ‘And there’s the world right here’, besluit de voorzanger. ‘Dit is de wereld eigen.’

Een dag nadat het Kronos Kwartet WTC 9/11 in première bracht, liet Barack Obama in een verklaring weten dat Osama bin Laden bij een militaire operatie door het hoofd was geschoten. Zou Reich, met deze informatie, het stuk een ander einde hebben gegeven? Gekeken naar Different Trains, waarschijnlijk niet.