Scherpdenkers: Peter Kuipers Munneke & Ralph van Raat

Ook in de twintigste eeuw bleef het weer een geliefd onderwerp onder kunstenaars, maar over het algemeen werd de verklanking daarvan objectiever, wetenschappelijker.

Des pas sur la neige (‘Voetstappen in de sneeuw’) van Claude Debussy, de zesde uit het eerste boek van zijn Préludes en geschreven in de winter van 1909, gaat vergezeld van de speelaanwijzing ‘ce rythme doit avoir la valeur sonore d’un fond de paysage triste et glacé’ (‘dit ritme moet een klankwaarde hebben die de diepte van een triest ijslandschap oproept’).

Het centrale muzikale motief van drie noten klinkt bijna stoïcijns door het gehele werk, dat 36 maten beslaat; het lijken voetstappen, afwisselend links en rechts. Waar de romantische componisten in alle hevigheid schakelden tussen toonsoorten om de dramatiek te bevorderen, blijft deze prelude onverstoord in d klein, hoewel chromatiek deze toonsoort steeds van een andere kleur voorziet.

Op minutieuze wijze ontstaat hierdoor het beeld en het gevoel van een ijzig kaal en verlaten landschap, waarin de mens op zichzelf is aangewezen, leidend tot zelfreflectie, aangegeven door Debussy als ‘comme un tendre et triste regret’ (‘als een zachte en trieste spijtbetuiging’).

De direct daarop volgende prelude is opnieuw gerelateerd aan het weer en vormt een groot contrast: Ce qu’a vu le vent d’ouest (‘Dat wat de westenwind gezien heeft’). Hij is geschreven in de winter van 1910 en Debussy liet zich inspireren door De tuin van het paradijs, een sprookje van Hans Andersen uit 1839.

Hierin is de westenwind vermomd als Broeder uit het Westen, die een storm blaast die bomen tot spaanders maakt. De vele snelle noten vormen golfpatronen, die vergezeld gaan van ongewone, dissonante, percussieve akkoorden.

Het derde deel uit Pierre Boulez’ stormachtige Tweede sonate was in eerste instantie een zelfstandig werk met de titel Variations-rondeau (1946). De sonate als geheel was geïnspireerd op de grilligheid van de late Beethoven, waarin afbraak van conventionele vormen centraal stond.

Geschreven onder invloed van het serialisme, waarin onder andere notenmateriaal op bijna wiskundige wijze werd onderworpen aan strenge regels van ordening, voert het derde deel de abstractie van met name Debussy’s Des pas sur la neige in extreme mate door.

Het motief wordt ondergedompeld in een kokende lava-achtige structuur van pedaalwolken 

Dit hoort men het duidelijkst aan het openingsmotief van vier noten, dat net als het drienoot-motief van Debussy’s prelude telkens terugkeert. Echter, het motief verandert doorlopend van vorm; het wordt uit elkaar getrokken, samengebald, versneld, vertraagd, verborgen in een regen van verwante noten of ondergedompeld in een kokende lava-achtige structuur van pedaalwolken.

Ook György Ligeti liet zich inspireren door natuurfenomenen in zijn beroemde, en vanwege de moeilijkheidsgraad voor de speler beruchte, Études. Ook hij deed dit echter op een abstract-wetenschappelijke manier.

In de meest rustige, Arc-en-ciel (‘regenboog’) uit het eerste boek, spelen de linker- en de rechterhand stijgende en dalende frases die qua lengte onregelmatig zijn ten opzichte van elkaar.

Dit genereert een kaleidoscopisch, in elkaar grijpend tapijt van boogstructuren. De quasi-toevallige samenklanken die ontstaan gaan steeds van spanning naar ontspanning en verschieten telkens van kleur.

De Japans-Amerikaanse Karen Tanaka, die leerling was van de spectrale componist Tristan Murail, laat zich eveneens in vele van haar werken inspireren door natuurfenomenen. Voor haar driedelige Crystalline-serie voor piano nam ze haar fascinatie voor ijskristallen in tijd en ruimte als uitgangspunt.

In Crystalline II horen we hoe enkele noten in de hoogste registers van de piano veranderingen ondergaan in tijdsduur en in context, waardoor zij niet alleen van gedaante verwisselen, maar ook van materie: de ijskristallen smelten tot water of sublimeren direct van ijs tot waterdamp.

Het element water komt terug in haar Water Dance II; hier gaat het echter om het spel van lichtschitteringen en refracties dat door een constante waterstroom wordt veroorzaakt.

Voor de Amerikaanse, in Alaska woonachtige componist John Luther Adams vormen het regionale klimaat en het landschap vanaf het begin van zijn loopbaan de basis voor vrijwel al zijn composities. Nunataks is de naam voor bergtoppen die uit gletsjers steken.

Het scherpe, hoekige karakter van deze gesteenten staat in groot contrast met de zachte, witte sneeuw waaruit zij tevoorschijn komen; in de muziek hoort men dit duidelijk door het canvas van stilte, waaruit reusachtige, monumentale klankgebeurtenissen herrijzen.

Voor Adams zijn de nunataks dwingende boodschappen aan de mensheid, die ons helpen herinneren aan onze kwetsbaarheid op het moment dat de poëtische sneeuw zal smelten en deze harde bergtoppen overblijven. 

De meest recente compositie komt van Anthony Fiumara. Counting Eskimo Words for Snow was oorspronkelijk (2007) uitsluitend elektronisch: een klankinstallatie die een oneindig tapijt produceerde van stem-opnames van Inuit gecombineerd met andere klanken die associaties hebben met dat volk en zijn leefwereld.

Volgens door de componist opgestelde regels kwamen al deze klankfenomenen in oneindige combinaties terug. Op verzoek van ondergetekende heeft Fiumara een segment van dit klankveld gekozen en voorzien van een pianopartij die gedestilleerd is uit de harmonieën van het oorspronkelijke werk.

De luisteraar keert in dit werk terug naar de ijzige verstilling zoals die door Debussy in Des pas sur la neige werd geïntroduceerd. Opnieuw klinken herkenbare motieven en klanken uit de westerse klassieke harmonieleer, maar zij zijn nu verdampt tot zwevende relikwieën in een wereld van koude vervreemding.