Scherpdenkers: Peter Kuipers Munneke en Ralph van Raat

Tsjaikovski: Juni-barcarolle

Toen Pjotr Tsjaikovski in 1875 door de redacteur van het Russische muziektijdschrift Nouvellist gevraagd werd om een jaar lang voor elke maandelijkse uitgave een nieuwe compositie te schrijven, kon hij waarschijnlijk niet voorspellen hoe populair de complete verzameling zou worden. Gedurende het hele jaar 1876 verscheen maandelijks een kort pianostuk; de uitgever bedacht de titels die refereerden aan de betreffende maand. Het leeuwendeel van de stukken was echter gecomponeerd tussen eind april en eind mei van dat jaar, waaronder ook deel 6, de Juni-barcarolle.

Het werd één van de meest geliefde delen van de cyclus, die later als De vier seizoenen uitgegeven zou worden, en die door vele andere musici en componisten voor allerlei bezettingen gearrangeerd zou worden. In Tsjaikovski’s barcarolle staat een melancholische melodie centraal die een uitgesproken lyrisch karakter heeft; de directe eenvoud daarvan doet aan volksmuziek denken. Het deel is geïnspireerd op een door de uitgever voorgesteld gedicht van de Russische dichter Aleksey Pleshcheyev: ‘Laten we naar de kust gaan, daar waar de golven onze voeten kussen. Met een mysterieuze treurnis zullen de sterren ons beschijnen.’

Liszt: Nuages gris

Franz Liszt liet zich voor Nuages gris door de metafoor van grijze wolken inspireren. De componist was een maand voor aanvang van de compositie van de trap gevallen en voelde zich gedeprimeerd, deels door beginnende ziekteverschijnselen die vijf jaar later tot zijn dood zouden leiden. Het stilistische verschil met zijn tijdgenoot Tsjaikovski is groot; Liszt componeert hier nauwelijks melodieën, maar vooral chromatische lijnen ingekleurd door akkoorden die de wetten van de traditionele harmonieleer niet meer respecteren. Het resultaat is een kort, donker, enigszins morbide werk, dat baanbrekend is omdat het in alle opzichten al vooruitwijst naar de muzikale ontwikkelingen van de twintigste eeuw.

Berio: Luftklavier

Luftklavier van Luciano Berio past in de lijn van de korte karakterstukken van Tsjaikovski en Liszt, zoals hierboven beschreven. Het werkje, dat ondanks de minimale lengte veeleisend is voor de speler, lijkt een onderdeel van een groter geheel, waar de luisteraar direct in valt. Enerzijds doet het werk modernistisch aan: geen duidelijke melodie, abstracte klankkleuren, soms grote sprongen tussen noten. Anderzijds combineert Berio de wereld van de twintigste-eeuwse avant-garde hier op bijzondere wijze met een schilderachtige, impressionistische inslag: de hypnotiserende doorgaande beweging in het middenregister en een zwevende ritmiek geven de indruk van een volledig gewichtloze klankmaterie.

Pinkham: Diamonds in the Mud

Diamonds in the Mud van ­Heather Pinkham is een studie naar muzikale gelaagdheid. Net als in Luftklavier van Berio start een doorgaande beweging in het middenregister, die eerst als melodie begint, maar die geleidelijk transformeert in een complexe beweging van akkoorden door een gestage toevoeging van noten. De titel verwijst naar een leer in het boeddhisme, die zegt dat de staat van verlichting onze ware aard is. Deze verlichting is in ieder van ons aanwezig, we moeten haar alleen ontdekken zoals een diamant die begraven is in de modder.

Sciarrino: Sonate nr. 2

Sonate nr. 2 van Luciano Berio’s landgenoot Salvatore Sciarrino is berucht om zijn bijna onspeelbare aard. In dit abstracte maar evocatieve werk volgen lange slierten van consequent tonale, welluidende akkoorden elkaar in zo een hoog tempo op, dat de individuele noten nauwelijks hoorbaar zijn, en de luisteraar alleen stromen van energie waarneemt. Vluchtige bewegingen leiden tot monumentale klankpilaren halverwege de compositie, alvorens de klanken steeds meer verdwijnen in de stilte waarmee het stuk begon. Deze studie in snelheid en klankkleur is typisch voor de componist, die nieuwe, vrije compositietechnieken combineert met een ongekende dramatiek.

Debussy: Images oubliées

Lichter van toon, en hooguit wat gefrustreerd, was de stemming van Claude Debussy toen hij in 1894 zijn Images oubliées schreef voor de dochter van een vriend – het woordje ‘oubliées’ is pas in 1977 toegevoegd door een uitgever, nadat ze in dat jaar herontdekt waren, zodat er geen verwarring zou kunnen ontstaan met zijn latere Images voor piano. Volgens de componist waren de drie deeltjes ‘niet bedoeld voor felverlichte salons, maar als conversaties tussen de piano en jezelf’. Het derde deel, vrijelijk te vertalen als ‘Een aantal aspecten van We gaan niet meer naar het bos omdat het weer te slecht is’, werd geschreven op een druilerige dag, en is gebaseerd op het Franse kinderliedje Nous n’irons plus au bois dat daadwerkelijk geciteerd wordt. De levendige ritmiek en de snelle, korte nootjes roepen de klank van de regen op. In de muziek geeft Debussy volop aanwijzingen, zoals aan het eind: ‘Dit is een bel die de maat niet kan houden. Weg met die bel!’.

Franssens: Winter Child

Joep Franssens onderzoekt, net als Debussy, eerder de binnenwereld van de speler en van de luisteraar dan de buitenwereld. Het ingetogen Winter Child, geschreven in de voor deze Nederlandse componist typerende, grotendeels consonante toontaal, gaat over het menselijk verlangen. Het refereert aan de symboliek van een kind dat het eerste levenslicht ziet in de donkere en koude maanden, om zich aangetrokken te blijven voelen tot het extraverte leven van een zonovergoten zomer.