Scherpdenkers: Hadewych Minis en Shakespeares The Tempest

‘The stuff that dreams are made of.’ Dit zijn de laatste woorden van privédetective Sam Spade, gespeeld door Humphrey Bogart, in The Maltese Falcon, de beroemde film van John Huston uit 1941.

In die laatste zin van Bogart zit een kleine fout. De zin die hij parafraseert is het beroemdste fragment uit The Tempest van Shakespeare, uitgesproken door Prospero:

We are such stuff As dreams are made on, and our little life Is rounded with a sleep.

‘As dreams are made on’... niet made of dus; regisseur Huston is er daarna nog vaak mee geconfronteerd. Maar is het wel een fout? Als je het filmfragment bekijkt, hoor je Bogart ‘The… uhm... stuff that dreams are made of’ zeggen. De ‘uhm’ geeft aan dat hij lijkt te zoeken naar de juiste formulering van de beroemde uitspraak. De ‘fout’ is onderdeel van zijn personage. Het is niet verkeerd geciteerd, het is een echo.

Ik ben een magisch denker, ik denk dat alles, de hele wereldgeschiedenis, verleden en toekomst, op een of andere wijze met mystieke echo’s aan elkaar verbonden zijn. Geschiedenis herhaalt zich nooit maar rijmt altijd een keer. Ik ging zoeken naar de echo’s tussen Shakespeares Prospero en privédetective Sam Spade.

De film begint met de vermelding dat in 1539 de Ridderorde van Malta een gouden valk (The Maltese Falcon) schonk aan Keizer Karel V van Spanje. Overal echo’s: die orde, The Knights of Malta, bestaat nog steeds, een obscure Jezuïetenorde. Hun Amerikaanse generaal-overste werd geboren in 1925 in New York. Hij heet Francis J. Shakespeare. Ik verzin niks.

In De Storm, de voorstelling die ik maak samen met actrice Hadewych Minis, Tido Visser van het Nederlands Kamerkoor en dirigent MaNOj Kamps, worden naast een razendgoed en fonkelnieuw werk van Robert Zuidam ook Songs of Ariel van Frank Martin uitgevoerd.

Er bestonden nog twee andere Frank Martins. Eén was een beroemde paardenfokker. Hij werd geboren in 1925, tegelijk met de Francis J. Shakespeare van The Knights of Malta. De andere was een basketbalspeler. Hij overleed in 1942.

Weet je wie ook overleed in 1942 in Wisconsin, USA? Frank Martin Bogart. Zoek maar op. Ik verzin niks.

Spinvis

Tekst: Sabien Van Dale

Vierhonderd jaar na zijn dood is William Shakespeare overal springlevend. Musici van uiteenlopend pluimage doen zijn gevleugelde taal tijdloos voortklinken. Zijn theaterstukken staan bol van verwijzingen naar muziek. Zijn onvergetelijke personages gaven zuurstof aan onder meer opera’s, operettes, musicals, liederen en symfonische drama’s. Van Purcell tot Tsjaikovski, van Verdi tot Britten, Ralph Vaughan Williams of Bernstein, allemaal stonden ze bij Shakespeare in de rij.

Een herkenbare volksmelodie of een sfeervol achtergrondeffect niet te na gesproken, speelde muziek aanvankelijk geen vitale rol in het Elizabethaans theater. Een lied of instrumentaal nummer betekent immers onvermijdelijk een onderbreking van de handeling. Pas tegen het einde van Shakespeares carrière veranderden de conventies van theater en muziek zienderogen. Het zijn dan ook zijn laatste werken waarin muziek werkelijk een dramatische functie toebedeeld krijgt.

Met name in The Tempest vinden componisten tot op heden een dankbare aanleiding voor muzikale ‘vertalingen’ of herinterpretaties van het bronmateriaal. Naast muziek voor twee kleine ‘masque’-scènes (een verwijzing naar een typische voorloper van de Engelse opera, met zowel gesproken dialogen als zang), trekken vijf liederen voor Ariel de aandacht.

Muziek is voor de luchtgeest Ariel een middel om de andere personages te bespelen. Hij begeleidt zichzelf op een snaarinstru­ment en plukt en trekt de karakters naar zich toe door ze nu eens met wiegeliederen te sussen, dan weer met geestdriftig gezang op te jutten. Hij beheerst de kunst van de muziek, als een onzichtbare stemvork die voortdurend probeert de valse noten te corrigeren. Door de juiste toon aan te geven tracht hij de alomtegenwoordige dissonanten rond hem in harmonie te brengen.

De Zwitserse componist Frank Martin schreef zijn Songs of Ariel in 1950 voor het Nederlands Kamerkoor. Helemaal in de ban van dit ongrijpbare personage, creëerde hij vijf jaar later nog een operaversie, Der Sturm.

Na het eerste lied, Come unto these Yellow Sands, heerst in het eerste bedrijf van The Tempest nog twijfel over de hemelse dan wel aardse herkomst van Ariels stemgeluid. In het magnetiserende Full Fathom Five zingt Ariel over het lot van Ferdinands vader en over zijn laatste rustplaats op de bodem van de zee.

Before You Can Say, ‘Come’ and ‘Go’ schetst jolig en lieflijk Ariels onvatbare temperament. Maar op last van de magiër Prospero komt hij — vermomd als feeks — in You Are Three Men of Sin driftig en scherp verwijtend uit de hoek. Bevrijd van de betovering volgt ten slotte Where the Bee Sucks, there Suck I als een speelse ontlading.

De liedcyclus van Martin was voor Tido Visser, huidig algemeen directeur van het Nederlands Kamerkoor, de directe aanzet om een totaalproject op te zetten rond The Tempest. Componist Robert Zuidam werd aangezocht om de tragedie over machtsmisbruik, magie, identiteit, wraak en verzoening in een eigentijdse partituur te gieten.

Visser voelt zich aangetrokken door Zuidams ‘­genereuze, lyrische zangpartijen’ en diens ‘uitstapjes naar andere muziekstijlen’. ‘Tegelijkertijd heeft bij Zuidam alles een functie binnen het grotere geheel’, aldus Visser, ‘want hij weet als geen ander de dramaturgische lijn van zijn composities te bewaken.’

Librettist Erik ‘Spinvis’ de Jong en actrice/zangeres Hadewych Minis staan mede borg voor een uitdagend concept waarin hedendaagse klassieke vormen, populaire genres en vertelling elkaar aanvullen.

Met de grote thema’s uit The Tempest als inspiratiebron ontwikkelt Zuidams De storm een eigen verhaallijn rond het dilemma over hoe men zichzelf kan blijven en hoe weerstand te bieden aan de druk van de massa.

De uitgesproken stem van Hadewych Minis geeft die persoonlijke queeste ­gestalte door middel van de Nederlandse tekst van Spinvis, gedragen door klankvelden van het a cappella koor. Wanneer het koor dan voluit het woord neemt en de vertelster terugtreedt, gebeurt dit op de oorspronkelijke Engelstalige liedteksten van Shakespeare.

Door de vrije benadering van muziek en tekst laten bovenvermelde liederen van Frank Martin zich soepel integreren in Spinvis’ libretto van De storm. Verder wordt het morele vraagstuk over huwelijk en liefde versterkt door Sonnet 43 van Jurriaan Andriessen. Andriessen componeerde meerdere stukken op teksten van Shakespeare, waaronder toneelmuziek voor The Tempest, waarin hij voor het eerst elektronische klankbronnen gebruikte.

Daartegenover kan zijn Sonnet 43 uit 1990 een conservatiever compositie worden genoemd. De stille, diepe hunkering naar een afwezige geliefde uit zich in de beginmaten in woordloze klanken. Verbondenheid en geborgenheid die ongrijpbaar lijken laten zich vatten in een bevreemdend spel met de kernwoorden ‘licht’, ‘duister’, ‘helder’, schaduw’, ‘schim’, en in herkenbare invloeden uit de close harmony.

Taal en muziek laten zich in de wereld van het theater niet in een strak korset duwen. Reden te meer om het avontuur van een complex huwelijk aan te durven. Eén ding is zeker, de reis is nooit ten einde, of zoals Prospero in het vierde bedrijf van The Tempest stelt: ‘We are such stuff as dreams are made on, and our little life is rounded with a sleep.’