Scherpdenkers: Erwin Olaf en Cello8ctet Amsterdam

tekst: Robbert-Jan Sebregts 

Fotograaf Erwin Olaf begeeft zich ook regelmatig op het terrein van de film. Zo -maakte hij bij zijn fotoseries korte films, zoals Waiting (2014) en Rain (2004). Momenteel werkt hij aan de verfilming van de roman Een schitterend gebrek van Arthur Japin; het wordt zijn debuut als speelfilmregisseur.

De impact van muziek op beeld is voor Olaf een voortdurend onderzoek en een grote bron van inspiratie. Vanavond vertelt hij over de ontdekkingen die hij de afgelopen jaren deed.

Het Cello8tet en pianist Michael Riesman spelen daarbij werk van Philip Glass. Zijn deze soundtracks illustrerend, of juist allesbepalend?

Philip Glass mag gerekend worden tot de meest succesvolle componisten van de twintigste en eenentwintigste eeuw. Aan compositieopdrachten geen gebrek.

Glass gebruikt zijn luxepositie om zich in vrijwel alle gangbare genres van de westerse klassieke muziektraditie te begeven. Naast opera’s, symfonieën en soloconcerten schreef hij veel kamermuziek en soundtracks voor films.

Ongeacht de conventies van het genre waarin hij opereert weet hij te allen tijde zijn eigen geluid door te laten klinken. Dat is gebaseerd op een consequent gebruik van eenvoudige, zeer vaak herhaalde begeleidingsfiguren, waarbij steeds weer metrische verschuivingen plaatsvinden ten opzichte van de melodische lijnen erboven.

Met zeer beperkt materiaal en herkenbare harmonieën weet Glass altijd zijn eigen klankwereld te creëren.

Een muzikale omlijsting bij een horrorfilm schrijven lijkt misschien wat atypisch voor een componist als Philip Glass, die bekend staat om zijn hypnotiserende muziek zonder al te veel contrasten.

Dat de muziek voor Dracula, naar de roman van Bram Stoker (1897), toch als echte ‘horrormuziek’ bestempeld kan worden, blijkt direct bij aanvang van de soundtrack. Met een kort bijtend motief van de strijkers wordt de toon direct gezet.

De suite bevat spannende muziek in meerdere opzichten. Muzikaal wordt de spanning vaak vastgehouden door de vele dissonanten die later dan verwacht hun oplossing vinden, wat een beklemmende sfeer tot gevolg heeft.

Plotselinge wisselingen in dynamiek en klankkleur zorgen voor de spannendste schrikmomenten in de muziek, precies zoals men van een horrorfilm verwacht.

De muziek voor de iconische film uit 1931 werd bijna zeventig jaar na dato door Glass geschreven, wat de componist een grote artistieke vrijheid gaf.

Het verhaal van de bloedzuigende graaf komt dankzij de nieuwe begeleiding in een nieuw licht te staan; de eens zo angstige en ijzingwekkende stiltes verving Glass door een eigenzinnige bloedstollende achtbaan die wellicht meer past bij het tempo van de moderne filmliefhebber. 

The Hours (2002) is een verfilming van het gelijknamige boek van Michael Cunningham, geregisseerd door Stephen Daldry. De film volgt één dag in het leven van drie vrouwen, ieder in een andere stad en tijdsperiode. De verbondenheid van de personages, die allemaal hetzelfde verhaal van Virginia Woolfs Mrs. Dalloway vanuit een ander perspectief beleven, keert ook terug in de muziek.

Ondanks het feit dat alle drie de personages hun eigen muzikale thematiek toegedicht krijgen, blijft – dankzij een gedeelde muzikale basis – een opeenstapeling van leidmotieven uit en is de muziek geen directe vertaling van de filmbeelden.

Glass creëerde deze afstand naar eigen zeggen bewust omdat de muziek er volgens hem niet is om het verhaal voor de kijker te sturen, maar om te fungeren als een ‘structurele alchemie’ die de verschillende verhaallijnen op het doek met elkaar dient te verbinden. De kijker krijgt zodoende meer ruimte om zelf het verhaal verder in te vullen. 

Dit wil echter niet zeggen dat het de muziek aan eigen zeggingskracht ontbreekt. Ook los van het beeldmateriaal blijven de thema’s en motieven aangrijpend en bovenal onmiskenbaar het werk van de hand van Philip Glass. De constante stroom aan noten creëert een dichte klankatmosfeer waarin de kleine verschuivingen van bas- en melodienoten een groot dramatisch effect sorteren.

De thema’s zijn doorgaans langer dan die uit de Dracula-suite, waardoor de muziek minder fragmentarisch overkomt. En zo blijft de muziek ook zonder de filmbeelden nog lang beklijven.