Scherpdenkers: Chazia Mourali & Cora Burggraaf

Toen haar moeder ongeneeslijk ziek werd, merkte Chazia Mourali dat artsen graag strijden tegen de kwaal, maar patiënt en dierbaren nauwelijks helpen met de menselijke kant van het proces. Toch biedt die laatste fase, waarin je beseft dat er niets belangrijkers is in het leven dan het leven zelf, ook momenten van geluk en zelfs bevrijding.

In haar boek Het einde voor beginners beschrijft Mourali haar persoonlijke ervaringen, geeft ze tips aan mantelzorgers en onderzoekt ze hoe de angst voor kwetsbaarheid bij artsen en fondsenwervers actieve solidariteit in de weg staat. Ze ontdekte hoe marketeers en zelfs dictatoriale regimes hun huiver voor kwetsbaarheid omzetten in een ideaal van heroïek, waarin vechten en overwinnen centraal staan.

Het omgaan met kwetsbaarheid is in onze tijd erg lastig. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw zien we het leven graag als maakbaar, beheersbaar en glamoureus. Gelukkig zijn er kunstenaars om ons te tonen dat alles van waarde weerloos is (Lucebert). In kwetsbaarheid schuilt oprechtheid en schoonheid. Wie dat herkent, staat zichzelf en anderen minder in de weg. Daarom brengt Chazia Mourali samen met mezzosopraan Cora Burggraaf en pianist Thomas Beijer een ode aan de kwetsbaarheid.

Vorig jaar publiceerde Mourali haar eerste boek Het einde voor beginners, gebaseerd op haar ervaringen als mantelzorger van haar moeder. Zij krijgt vijftien jaar na een succesvolle behandeling voor borstkanker te horen dat de ziekte is uitgezaaid naar haar lever en dat zij zal overlijden.

Mourali en haar moeder gaan een onzekere en uitputtende periode tegemoet, niet in de laatste plaats door de zware behandelingen. Het boek laat ook zien dat het schrijven van het laatste hoofdstuk van je leven onvermoede kansen biedt, zolang je dat leven en je geliefden maar de kern laat zijn waar iedere dag om draait. Want er is zoveel mooiers te doen aan het einde van je leven dan alleen vechten.

Op basis van haar ­research voor dit boek en voor het congres De maakbare mens (voor de Nederlandse Vereniging voor Neurochirurgie) ontwikkelde Chazia haar ideeën over de schoonheid van kwetsbaarheid. Het poëtische boekje De kleine prins van Antoine de Saint-­Exupéry is een van haar inspiratiebronnen.

Mezzosopraan Cora Burggraaf las Het einde voor beginners en benaderde Mourali voor een samenwerking. Zij stelden een programma samen waarin teksten en muziek samenkomen tot een concertvertelling rondom het thema ‘kwetsbaarheid’. Burggraaf: ‘Muziek is op zekere manier altijd kwetsbaar. Het is immers een abstracte kunstvorm en als uitvoerder moet je je overgeven aan de muziek om met het publiek te kunnen communiceren.’

Over het thema kwetsbaarheid zegt zij dat het getuigt van moed om jezelf in de meest kwetsbare vorm te laten zien. De muziek die zij heeft geselecteerd reikt van gregoriaans gezang tot eenentwintigste-eeuwse liedkunst. Telkens staat de mens centraal die de durf heeft om zich kwetsbaar te tonen, om ruimte te laten aan gevoelens van angst, verdriet en onzekerheid.

In de Sieben frühe Lieder van Alban Berg speelt de natuur in al haar grootsheid de hoofdrol. 

Berg experimenteert weliswaar met de nieuwe klankcombinaties die hij bij zijn mentor Arnold Schönberg hoorde, tegelijkertijd staat hij volop in de laatromantische traditie van Richard Strauss en Hugo Wolf.

De getoonzette gedichten, onder andere van Rainer Maria Rilke en Nikolaus Lenau, bezingen de zintuiglijke overweldiging van de natuur en de nietigheid van de mens. Zo besluit de cyclus als volgt: ‘(...) zo zwijgt het woord wanneer beeld na beeld tot je komt en je geheel vervult.’

In Liedjes van een man zonder ik van Bart Visman houdt Burggraaf het klein en intiem. Visman baseerde zich voor deze liederen op het werk van de Vlaamse dichter Herman de Coninck (1944-1997).

Voor Burggraaf is Visman bij uitstek een componist die kwetsbaarheid durft te tonen. Zijn muziek bestaat uit miniaturen en de manier van zingen ligt dicht tegen het spreken aan. In de cyclus staat Visman stil bij kleine zaken die in het drukke leven over het hoofd worden gezien.

Olivier Messiaen schreef de liederencyclus Trois mélodies in nagedachtenis aan zijn moeder.

Hoewel hij de teksten en de muziek in zijn eenentwintigste levensjaar schreef, is de muziek doorspekt met thema’s die in zijn latere oeuvre terugkeren. Zo is de natuur bij Messiaen nooit ver weg en getuigt zijn muziek van een diepe spiritualiteit.

In het eerste lied, ‘Pourqoui’, vraagt de ik-persoon zich af waarom de altijd zo bewonderde natuurpracht zijn glans heeft verloren. ‘La sourire’ gaat over een liefde die nederig maakt: elk woord van de toegezongene is een intieme kus.

Messiaen besluit in ‘La fiancée perdue’ dat de schoonheid die de zangeres in het eerste lied verloren lijkt, te vinden is in de herinnering aan een verloren geliefde. Ze bidt tot God om voor haar geliefde te zorgen.

Helemaal alleen is Burggraaf in de gregoriaanse hymne Veni creator spiritus, die zij a cappella zal vertolken.

Naar verluidt werd het gezang aangeheven door de zestien zusters van de orde der karmelieten toen zij in 1794, de bloedigste periode in de Franse Revolutie, naar het schavot werden geleid. Het is een bede tot God om zich te ontfermen over Zijn schepping.

Ook de Parijse componist Francis Poulenc was geïnspireerd door het tragische verhaal van de karmelieten en schreef hierover de opera Dialogues des Carmélites. Burggraaf kiest hier voor Poulencs vroegere werk Les chemins ­d’amour.

Volgens Burggraaf gaat dit lied over het aanvaarden van het lot, hoe moeilijk dit ook kan zijn. In plaats van zich te verzetten, kan de mens zich ook neerleggen bij het feit dat het verstrijken van de tijd niet te ontlopen is. Die acceptatie vergt meer moed dan strijd.