SCHERPDENKERS: BAS HEIJNE EN TEMKO

Tekst: Robbert-Jan Sebregts

In januari 2003 communiceerde NASA voor het laatst met ruimtesonde Pioneer 10. Na 32 jaar trouwe dienst is de sonde inmiddels al 16 miljard kilometer op weg naar haar eindbestemming, reuzester Alberdaran. In januari 2015, twaalf jaar na het laatste contact, vertaalde Aart Strootman het laatst ontvangen bericht van Pioneer 10 in een compositie voor kamerensemble, tape en projectie. Samen met marimbist en slagwerker Ramon Lormans vertelt hij over de reis die TEMKO maakt(e) met Darkness Rises.

Het komt niet vaak voor dat een componist zijn schrijfproces begint met het sturen van een e-mail aan NASA, maar voor Aart Strootman was dit een onvermijdelijk beginpunt van zijn compositie. De data die hij verkreeg vormden de basis voor Darkness Rises.

‘Pioneer 10 had veertien instrumenten aan boord, maar bij de laatste datatransmissie functioneerde alleen de Geigerbuistelescoop nog. Met behulp van ASTRON, de Nederlandse NASA, heb ik die data weten om te zetten in bruikbare muzikale parameters zoals dynamiek of toonhoogte. Het daaruit ontstane materiaal is het centrale idee van de compositie geworden.’

Het wegvallende instrumentarium weerklinkt ook in de muziek. Melodieën schuiven polyritmisch langzaam langs elkaar heen en wanneer ze samenkomen ontstaat er een leegte waaruit nieuw materiaal naar voren kan komen. ‘Op de tape hoor je behalve geruis ook de aardse geschiedenis langskomen. Bij het uitvallen van ieder instrument ben ik nagegaan welke belangrijke gebeurtenis hiermee samenviel, zoals de kernramp bij Tsjernobyl of de onafhankelijkheid van Indonesië.’

De projectie, gemaakt door Dries Alkemade, geeft door middel van jaartallen en afstanden het verloop van de missie weer. Lormans: ‘Zo zit je niet alleen te luisteren naar het stuk, maar maak je als luisteraar ook echt de hele reis mee en ga je de afstand die wordt afgelegd echt voelen.’

‘Die getallen ben je op een gegeven moment gewoon kwijt’ stelt Strootman. ‘Je kunt je niet meer voorstellen hoe ver dat is, die teller die blijft maar gaan, die blijft maar lopen. Maar ondertussen zie je wel wat er op de aarde aan de hand is. De muziek moest daarom ook echt uit de data komen. En dat heeft ook een beetje met de eenzaamheid van een dergelijke sonde te maken. Het is ergens ook zoiets leegs, gewoon al die getallen.

Dat is ook het enige waarom dat ding de ruimte in is gestuurd. Maar het is zo ver weg. Dat is sowieso de reden dat de ruimte een interessant vertrekpunt is, omdat het zo onvoorstelbaar is en omdat die verhoudingen je zo snel het verstand te boven gaan. Dan kom je in een grijs gebied van “wat voel ik nou eigenlijk?”’ 

De 250 pagina’s tellende partituur geldt inmiddels alleen nog als oefenmateriaal, TEMKO speelt het hele werk uit het hoofd. ‘Dat was een hele opgave,’ aldus Lormans, ‘een stuk spelen met bladmuziek erbij, dat is voor Aart en mij als klassieke musici geen probleem. Maar zonder partituur valt je referentie weg.

Voor ons was dat dus lastig, maar voor onze bassist en pianist, Fred Jacobsson en Rogier Telderman, een stuk minder. Die zijn dat gewend en kunnen dat razendsnel.’ De vele dagen die het ensemble in de repetitieruimte heeft doorgebracht komen niet alleen de compositie maar ook het samenspel ten goede.

‘We benaderen de muziek alle vier van een andere kant, dat schept nieuwe inzichten en we leren elkaars taal steeds beter kennen. De ruimte tussen de noten en de uitvoering is een eeuwig doorgaande dialoog. Het is natuurlijk echt een luxe om als componist in een groep te zitten waarbij je de coherentie die je in de noten hebt willen waarborgen ook in klank kunt gaan vorm­geven met elkaar.’

Volgens de grote Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) was dat de enige vraag die we ons moeten stellen. Het antwoord was nooit gemakkelijk, maar lijkt de laatste tijd alleen nog maar moeilijker te worden.

Nieuwe technologie stelt ons steeds meer in staat om ziekten te voorkomen of te genezen, maar ook om de mens te ‘verbeteren’, in te grijpen in ons genetisch materiaal. Niet alleen uiterlijke kenmerken – haar- en oogkleur – maar ook eigenschappen zullen in een niet eens zo heel verre toekomst beïnvloed en aangepast kunnen worden. 

We zullen de mens, kortom, onherkenbaar kunnen veranderen. Dromers – de zogenaamde transhumanisten – zien een glorieuze toekomst voor zich, waarin de mens zichzelf blijvend zal kunnen ontstijgen. Dat zwakke, wispelturige, innerlijk tegenstrijdige wezen dat mens heet zal dan voorgoed tot het verleden behoren.

In plaats daarvan voorzien zij een superintelligent brein gevat in een onverwoestbaar lichaam, van binnen en van buiten versmolten met onvoorstelbare techniek; een nieuwe mens die de komende eeuwen zal trotseren – ook onsterfelijkheid ligt in het verschiet.

'In China laten ouders het DNA van hun peuters al in kaart brengen, om hun aangeboren talenten te kunnen stimuleren.'

Zulke fantasieën kun je gemakkelijk afdoen als hardnekkig wensdenken over de volmaakte mens, de zoveelste illusie die de mens op zijn gang door de geschiedenis begeleidt. Maar dan onderschat je de reusachtige invloed die nieuwe technologie nu al op ons mens-zijn heeft.

In China laten ouders het DNA van hun peuters al in kaart brengen, om hun aangeboren talenten te kunnen stimuleren. Recent onderzoek stelt wetenschappers in staat de seksuele voorkeur van pasgeboren baby’s te voorspellen. In de nabije toekomst zal iedereen met iedereen kinderen kunnen krijgen – bejaarden met kinderen, mannen met mannen, vrouwen met vrouwen. Je hebt er alleen huidcellen voor nodig.

Wat gaan we daarmee doen? De werkelijkheid zal altijd weerbarstig blijven. De geschiedenis van de mens is nooit een rechte lijn – en er is ook geen eindbestemming. Zeker is wel dat ons idee van wat een mens is, nu al van alle kanten onder druk staat.

We lijken dat nog steeds niet echt te beseffen. Wij verlaten ons nog te veel op autoriteiten buiten ons die ons vertellen wie we zijn: God of de Natuur. Maar diep van binnen weten we dat beide hun betekenis verloren hebben. Het zijn doekjes voor het bloeden.We zullen zelf moeten bepalen wat goed voor de mens is en wat niet – hoever we willen gaan. Sterker, we zullen opnieuw moeten bepalen wat we eigenlijk onder een mens verstaan.

Nu, in onze tijd. Voor het te laat is.

Bas Heijne