Scherpdenkers: Adriaan Geuze en Huang Ruo

tekst: René van Peer

Landschap en architectuur hebben een speciale betekenis voor Huang Ruo, huiscomponist van Het Concertgebouw. In de serie Scherpdenkers is hij gekoppeld aan landschapsarchitect Adriaan Geuze. Twee werken van Huang Ruo staan op het programma, The Lost Garden: Concerto no. 2 en Woven, dat in dit concert zijn wereldpremière beleeft. Daarnaast speelt Asko|Schönberg In a Landscape van John Cage en The Light Within van John Luther Adams. 

In de ogen van Huang Ruo is de mens innig verbonden met de wereld om hem heen. Dat laat zich illustreren met een Chinese anekdote over een zen-monnik die studenten toespreekt bij een boeddhistische tempel in de openlucht. Er staat een stevige bries, en hij vraagt de studenten wat er beweegt.

Het eerste antwoord is ‘de wind’. Andere studenten zeggen dat het de bomen zijn. ‘Nee’, zegt hij, ‘het is jullie geest. Als jullie je diep concentreren komt de geest in beweging, en daarmee gaat alles bewegen. Ook de bomen en de wind.’ Zo zijn de mens, de natuur en muziek, wat Huang Ruo betreft, onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Woven speelt met de ovale vorm van de Kleine Zaal. Huang Ruo laat het publiek aan alle kanten omgeven door geluid. Zo wil hij de mensen het gevoel geven dat ze onderdeel zijn van een weefsel dat op dat moment in klank gemaakt wordt. Dat gebeurt op microniveau in de zaal.

Maar het stuk verwijst ook naar de verwevenheid van de Nederlanders met hun landschap. Tijdens een trip die hij met gastspreker Adriaan Geuze door ons land ondernam, bleken ze een diepe liefde voor het landschap gemeen te hebben. Het zijn met name de dijken die Huang Ro inspiratie boden.

Hij is niet alleen onder de indruk van de rol die de dijken spelen als bescherming van de drooggelegde polders tegen het water, maar ook van de structuur die ze visueel aanbrengen in het vlakke land. Ook ziet hij er een reusachtig spinnenweb in van land en water, alsof het landschap aan elkaar geknoopt is. Hij herkent een verwantschap met Aziatische zijdeweefsels en met de bamboebossen in zijn geboorteland China, waarin de planten weefselpatronen lijken te vormen. Het zijn dergelijke structuren die aan de basis liggen van het nieuwe werk Woven.

Behalve Woven staat ook Huang Ruo’s compositie The Lost Garden: Concerto No. 2 op het programma. De ‘verloren tuin’ in kwestie moet volgens hem opgevat worden als een gewijde ruimte in de menselijke geest, een plek die niet altijd bereikbaar is. Het is een denkbeeldig landschap dat het mogelijk maakt om overal de natuur te horen, zelfs in een drukke stad als New York, waar hij woont. The Lost Garden is een spirituele meditatie op dat thema.

Huang Ruo heeft vier omgevingen in klank omgezet, die hij in heldere, scherpe beelden voor zich zag. Hij blijft vaag over wat hij zich verbeeldde, om het publiek vrij te laten in wat het zich erbij voorstelt. Zo geeft hij elke individuele luisteraar de ruimte zich aan de muziek te spiegelen, vrijuit op ontdekkingsreis te gaan in dit klanklandschap, en er op die manier iets voor zichzelf uit te halen.

Hij wordt daarin gesterkt door verhalen die mensen hem achteraf vertellen over hetgeen ze gezien hebben, vaak persoonlijk getinte beschrijvingen. ‘Die mensen moeten inderdaad die verloren tuin in zichzelf gevonden hebben’, zegt hij. ‘Als mijn muziek dat in gang gezet heeft, geeft dat mijn werk als componist waarde.’
Preludium-auteur Thea Derks publiceerde onlangs een Engelstalig interview met Huang Ruo op haar eigen website. 

John Cage schreef In a Landscape in de zomer van 1948 tijdens een verblijf met choreograaf Merce Cunningham in Black Mountain College, een vooruitstrevend opleidingsinstituut in het westen van North Carolina. Leidende geesten uit de wereld van kunst en wetenschap gaven er colleges, onder wie kunstenaar en voormalig Bauhaus-docent Josef Albers, Willem de Kooning, Buckminster Fuller en Albert Einstein. Robert Rauschenberg en Cy Twombly studeerden er. Cage organiseerde die zomer een festival rond de muziek van Erik Satie, en gaf een lezing waarin hij een lans brak voor de componist.

Het kan nauwelijks toeval zijn dat twee pianowerken uit die periode, Dream en In a Landscape, met hun ingetogen, kalme sfeer aansluiten bij Saties muziek. 

In a Landscape kan misschien het best omschreven worden als een weerspiegeling van een geest die in alle rust een omringend landschap beschouwt en in zich opneemt. Cage bracht het stuk zelf in pre-mière tijdens het festival.

Aandacht voor de omgeving is ook de drijfveer achter The Light Within van John Luther Adams. Deze Amerikaanse componist laat zich in zijn muziek doorgaans leiden door het overweldigende, ruige landschap van de staat Alaska, waar hij woont. Dit werk uit 2007 is echter het resultaat van een belevenis tijdens een heldere herfstdag in New York, die een diepe indruk op hem maakte. Adams verbleef in een ruimte in MoMA PS1 waar de installatie Meeting van James Turrell opgesteld stond, een lichtwerk dat door middel van een dakraam uitzicht biedt op de lucht.

Terwijl de middag overging in schemering, tot het vallen van de avond, zag hij het licht veranderen. De felle zon en de verglijdende kleuren van de hemel maakten plaats voor het kunstlicht van de installatie. Adams’ beleving van dit magische spel van licht en donker, van kleur en nuance, leidde tot The Light Within, een weergave in klank van de veranderingen om hem heen én van de veranderingen die hij die middag in zichzelf waarnam.

In de zomer van 2016 reed ik twee dagen met Huang Ruo en zijn gezin door Nederland. Ik liet hem zien dat het op de zeebodem gemaakte Nederlandse landschap en de Nederlandse cultuur één zijn. Vanaf de tiende eeuw toonden monniken en boeren hier een obsessieve volharding in het op grootschalige wijze ‘landmaken’, als ware het een religieuze missie. Op het nieuwe land van de Delta ontstond een samenleving waarin ingezetenen stemrecht hadden over de besluitvorming van hun gemeenschappelijk gescha­pen vlakland. 

Kunstenaars bieden al eeuwenlang een kader voor het waarnemen, voor de identificatie met deze bewonderenswaardige door mensenhanden gemaakte wereld. Ze laten zien hoe we met nieuwe ogen naar onze omgeving zijn gaan kijken of zouden kunnen kijken. In de zeventiende eeuw gingen jonge schilders de nieuwe polders in, gehypnotiseerd door de molens en de vlakte. Waar het land, de bossen, de rivieren en de seizoenen van continentaal Europa figureerden in het werk van de grote componisten, baarde het Hollandse landschap geen componisten maar schilders. 

Muziek en landschap kwamen op prachtige wijze samen toen ik met mijn bureau West 8 de opdracht kreeg om het Miami Beach Soundscape te ontwerpen. Het is de campus voor het New World Symphony Building. Letterlijk een ‘luisterlandschap’ waarin video en muziek, park, zon en maan samenkomen. Je kunt er ’s avonds ge­nieten van muziekopnames en hallucinerende projecties van 20 bij 40 meter groot. 

Voor mij is landschap als fenomeen niet zo gemakkelijk te vatten. Iedereen heeft zijn eigen beeld of beleving, meestal niet op de werkelijkheid gebaseerd. Voor mij is het Nederlandse landschap het grootste kunstwerk. Het is gemaakt, pragmatisch en sober, subliem in het alledaagse, het vlakland is een horizon, het weer en de lucht zijn dominant. Alle objecten zijn zichtbaar, zijn karakters, wezens met erotische lading, troosteloos en euforisch tegelijk. Ik heb permanent heimwee.

Adriaan Geuze